Ferskil tusken ferzjes fan "Gysbert Japiks"

901 bytes grutter ,  8 moannen lyn
gjin bewurkingsgearfetting
 
== Wurk ==
Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.<ref>[http://www.tseadbruinja.nl/engels/frisian.htm Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren]</ref> Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen. As [[renêssânse|renêssânseskriuwer]] lit Japiks yn syn jonge teksten in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de [[barok (stylperioade)|barok]] waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.sirkwy.frl/index.php/skriuwers-biografyen/39-j/328-gysbert-japix Webside www.sirkwy.nl: biografy Gysbert Japiks]</ref>
[[Ofbyld:Friesche Rymlerye 1668.JPG|thumb|Friesche Rymlerye (1668)]]
Japiks libbe yn in tiid fan oergong fan de [[renêssânse]] nei de [[barok (stylperioade)|barok]]. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.sirkwy.frl/index.php/skriuwers-biografyen/39-j/328-gysbert-japix Webside www.sirkwy.nl: biografy Gysbert Japiks]</ref><ref>[http://www.tseadbruinja.nl/engels/frisian.htm Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren]</ref>
 
It Frysktalige debút fan Gysbert wie it earder neamde ''Friessche Tjerne'' (1640). It brulloftsfers ''Friessche Tjerne'' is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de ''Friesche Rymlerye''. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de ''Friessche Tjerne''), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet.
Yn it jier 1640 waard de ''Friessche Tjerne'', in brulloftfers, printe. It wie it iennichste boekwurk dat by syn libben ferskynd is. Nei syn dea waard al syn wurk, ynklusyf de Fryske Tjerne, sammele yn de ''Friesche Rymlerye''. Dat boek ferskynde yn 1668, twa jier nei de dea fan Gysbert Japiks.
 
Japiks syn libben en wurk wurdt ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1937 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal.
De Fryske Rymlerye waard nei de moade fan de 17e iuw yn trije skiften ferdield:
*In lirysk part: "Ljeafd in bortlycke mingel-deuntsjes" (leafde en boartlike mingeldeuntsjes)
*In didaktysk part: "Gemiene of huwzmanne petear" (gemiene of hûsmanne petear)
*In religieus part: "Hymmelsch harp-luwd" (himelsk harplûd)
 
Gysbert Japiks wie ek foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]] fan Boalsert. Yn it lêste part fan de Friesche Rymlerye binne de mear as fyftich Fryske psalmeberimings fan Gysbert Japix gearbrocht, dêr 't de Boalserter dichter paadsljochtsjend wurk mei dien hat foar it brûken fan it Frysk as tsjerketaal.
 
=== Priuwke ===
[[Ofbyld:Friesche Rymlerye 1668.JPG|thumb|250px|Friesche Rymlerye (1668)]]
Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld':
{|
== Ynfloed ==
[[Ofbyld:Boalsert - tinkstien Gysbert Japicx.jpg|left|thumb|180px|Tinkstien ynmitsele yn de Gysbert Japiksbrêge yn Boalsert.]]
Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De IngelseIngelske gelearde fan Dútske komôf [[Franciscus Junius]] hat yn 1646 in skoft yn [[Boalsert]] wenne om fan Gysbert Japicx it [[Frysk]] te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers.
[[Ofbyld:Stanbyld GysbertJapiks byMartinytsjerkeBoalsert.JPG|thumb|Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke fan Boalsert]].]]
De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. De taal en stavering fan Japicx syn wurk foarmen de basis fan de hjoeddeistige Fryske skriuwtaal, sa’t dy him yn de 19de en 20ste iuw ûntjûn hat.<ref>Webside [[Gysbert Japicxhûs]]: [https://www.gysbertjapicx.frl/gysbert-japicx/ynfloed/ Ynfloed Gysbert Japicx] (lêst sjoen op 8 okt. 2020)</ref> Gysbert Japiks waard opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]] en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de [[Gysbert Japicxpriis]] takend.
*[[1681]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat (uitwreide ferzje, besoarge fan Gabbema).
*[[1684]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat. (nije titelútjefte fan de 2e printinge).
*[[1821]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] De tredde druwck op nijz trognoaze in forbettere trogtroch E. Epkema. (3de printinge, besoarge fan E.[[Ecco Epkema]])
*[[1853]] Utjefte Rymlerye (net alhiel kompleet) yn stavering Halbertsma, besoarge fan [[Waling Dykstra]] (2e pr. 1880).
*[[1936]] Wirken [I] (besoargbesoarge fan [[J.H. Brouwer]], [[Jacob Haantjes|J. Haantjes]] en [[Pieter Sipma|P. Sipma]])
*[[1966]] Gysbert Japicx I. Wurken. (2e dr.printinge) en II. Oantekeningen op Gysbert Japicx wurken. (besoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma).
 
'''Wittenskiplike bewurkingen & oersettingen'''
*[[1989]] Breuker dissertaasje diel I.
*[[1989]] Gysbert Japicx Gedichten (kar út syn poëzy mei fertaling en kommentaar fan D.A.[[Douwe Tamminga]]).
*[[1994]] Tjerne le Frison et autres vers par Gysbert Japicx (fertaaldoerset nei it FrânsFrânsk troch Henk Zwiers).
*[[2003]] Gysbert Japix : een keuze uit zijn werk (taljochting fan [[Philippus Breuker]], oerset troch [[Douwe Tamminga|Douwe A. Tamminga]] en [[Atze Bosch]] nei it Nederlânsk en [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]] en Jan Popkema nei it Nijfrysk), Fryske Akademy-nûmer 952, 264 siden, ISBN 9080431834.
*[[2003]] Freugde fan ’e wrâld : de lieten fan Gysbert Japix op ‘e âlde wizen foar sjongstim, meldij- en akkoardynstrument (bewurke troch [[Bernard Smilde]]), ISBN 9061719607
 
== Literatuer ==
*''Woordenboek op de gedichten en verdere geschriften van Gysbert Japicx'', E.[[Ecco Epkema]], Ljouwert, 1824
*''Hulde aan Gysbert Japiks bewezen in de Sint Martini Kerk te Bolsward, op den 7 Jul 1823'', J.H.[[Joast Hiddes Halbertsma.]], Boalsert, 1824
*''Gysbert Japicx, Fries dichter in de zeventiende eeuw'' (dissertaasje), J.[[Jacob Haantjes]], Utrecht/Amsterdam, 1929
*''Het werkwoord bij Gysbert Japicx'' (dissertaasje), W.L. Brandsma, Grins/Assen, 1936
*''Gysbert Japiks, in stúdzje yn dichterskip'' (dissertaasje), [[Douwe Kalma]], Grins/Dokkum, 1938
*''Gysbert Japicx' Lieten'', J. Jansen, Drachten, 1956
*''Bibliografy Gysbert Japiks'', [[J.J. Kalma]], Ljouwert, 1956
*''Gysbert Japicx wurken'', [[J.H. Brouwer]], [[Jacob Haantjes|J. Haantjes]] en [[Pieter Sipma|P. Sipma]], 1966
*''Skriuwers yn byld 1: Gysbert Japicx 1603-1666'', Amsterdam, 1966 (werprinte yn 2003)
*''De autografemen in het werk van Gysbert Japicx'' (dissertaasje), [[Tony Feitsma]], Ljouwert, 1974
*''Gysbert Japix nei fjouwerhûndert jier'' (betinkingsrede yn Boalsert), [[Ph.H. Breuker]], yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 2, 2003
*''In alternative fizy op Gysbert Japix'', [[Tony Feitsma]] en ''Feitsma fan replyk tsjinne oer Gysbert Japix'', [[Ph.H. Breuker]]; diskusje oer Gysbert Japiks, yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 3, 2003
 
== Sjoch ek ==
* [[Gysbert Japicxpriis]]
* [[Gysbert Japicxhûs]]
* [[Kanon fan de Fryske skiednis]]
* [[Tekstwinkel]]
 
== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Gysbert Japicx}}
*[httphttps://www.gysbertjapicx.nlfrl/ Gysbert Japiks Museum]
*[https://www.sirkwy.frl/index.php/skriuwers-biografyen/39-j/328-gysbert-japix Gysbert Japiks biografy op sirkwy.frl]
*[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de kanon fan de Fryske skiednis]
*[http://www.holkema.info/origin/holkned.htm Stambeam Holkema]
 
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}