Ferskil tusken ferzjes fan "Fryske Wâlden"

1.323 bytes grutter ,  11 jier lyn
oan de tekst wurke, oanfolle en nije yndeling makke
L (Bewurkings fan "93.129.80.226" (oerlis) werom set ta de ferzje fan "Swarte Kees".)
(oan de tekst wurke, oanfolle en nije yndeling makke)
[[Ofbyld:Houtwal007.jpg|right|thumb|250px|Houtwâl yn de Wâlden]]
De '''Fryske Wâlden''' (meast koartwei ''de Wâlden'' neamd) is in streek yn it easten fan [[Fryslân]] mei in eigen karakter dat net foarme is troch see of troch lânwinst op de see. Ta de Wâlden wurde ornaris de gebieten fan de gemeenten [[Kollumerlân]], [[Dantumadiel]], it grutste part fan [[Tytsjerksteradiel]] (súdlik fan de [[Wâldwei]]), [[Achtkarspelen]], [[Opsterlân]], [[Smellingerlân]] en it noardlik part fan [[Eaststellingwerf]] rekkene. Ek in grut part fan de [[Grinslân|Grinzer]] gemeente [[Gruttegast]] heart lânskiplik, etnografysk, kultureel en taalkundich ta de Fryske Wâlden.
 
De Wâlden binne it gebiet fan ien fan de grutte [[Frysk]]e dialekten: it Wâldfrysk. Ek fierder binne der kulturele ferskillen mei de oare parten fan Fryslân.
* lânskiplik: It gebiet leit meast heger as it noarden en westen fan de provinsje, en bestiet út sân- en feangrûn. Dat "wâld" is net in boskgebiet, mar it is mear in gebiet mei leech hout. De houtwâllen om de greiden en ekers soargje foar it karateristike lytsskalige [[kûlisselânskip]]. Fierder falle de lytse pleatskes op. De foar Fryslân sa typyske terpebou ûntbrekt yn'e wâlden;
* etnografysk: de befolking fan de Wâlden hat in mear mingd karakter as dy fan de Fryske kuststreken. De grutte en min tagonklike heidefjilden hawwe ieuwenlang ûnderdak bean oan ferskate groepen migranten, wêrûnder [[Westfalen]], [[Saksen]], [[joaden]] en [[sigeuners]]. Neffens guon docht it temperamint yn'e Wâlden wat 'súdlik' oan;
* kultureel: de Fryske Wâlden is in streek mei in lytsskalige lânbou-tradysje. Typysk binne de gerniers, keuterboerkes dy't benammen yn it eigen ûnderhâld foarseagen. De streek stie en stiet bekend om syn hannelskarakter;
* [[taalkunde|taalkundich]]: It [[Wâldfrysk]] wykt op ferskate punten ôf fan it [[Frysk]] fan de [[Klaaistreek]] en de [[Súdwesthoeke]].
 
==Skiednis==
Bewenners fan de Wâlden wurde wol wâldpiken, wâldsjers of heidepiken neamd. De befolking fan de eardere heidestreken hawwe by guon noch de namme dat se koart foar de kop binne en gau mei it knyft klear steane. In soad heidsjers hiene oant foar koart as liifspreuk "Myn Herder is myn redder". Dêrmei net referearjend oan Usleavenhear mar oan in bûsmes fan it merk [[Rich.A.Herder|Herder]] dat sa'n bytsje ta harren standertútrissing skynde te hearren.
De earste delsettings yn de noardlike wâlden stammen fan foar [[1200]], de omkriten wienen tinbefolke. Yn de [[Midsieuwen]] waard ûnder lieding fan de [[kleaster]]s begûn mei it stekken fan [[turf]] foar brânstof wêrby't allinnich de lege [[fean]]gebieten ôfgraven waarden. Troch de kleasters waarden ek in soad woeste grûn yn kultuer brocht.
 
Nei de skieding mei [[Spanje]] gong kamen de Hollânske steden ta bloei en nei [[1580]] naam de fraach nei turf hiel bot ta, dêr't in protte jild mei fertsjinne waard. Fral de [[eallju|aadlike]] famyljes hawwe hjirby in wichtige rol spile.
De Wâlden binne it gebiet fan ien fan de grutte [[Frysk]]e dialekten: it Wâldfrysk. Ek fierder binne der kulturele ferskillen mei de oare parten fan Fryslân.
 
De hiedefjilden wienen skrale sângrunen. Mei de komst fan keunsdong om-ende-by 1900 waarden dizze ynienen wol yntressant. Yn inkele desinnia waard it meastepart fan de heidefjilden yn kultuer brocht
 
==Lânskip==
* lânskiplik: It gebiet leit meast heger as it noarden en westen fan de provinsje, en bestiet út sân- en feangrûn. DatDe "wâld"Fryske iswâlden lizze oan de noardwest side fan it [[Drints Plato]] en troch beken en rivierkes binne brede beekdalen ûntstean, fan inoar skide troch sânreggen. De streek hat har namme te tankjen oan de protte bosken en houtwâllen, mar tsjintwurdich wol dat net sizzen dat "wâld" in boskgebiet, maris, it is mear in gebiet mei leech hout. De houtwâllen om de greiden en ekers soargje foar it karateristike lytsskalige [[kûlisselânskip]]. Fierder falle de lytse pleatskes op. De foar Fryslân sa typyske terpebou ûntbrekt yn'e wâlden;
 
== Befolking==
* etnografysk: deDe befolking fan de Wâlden hat in mear mingd karakter as dy fan de Fryske kuststreken. De grutte en min tagonklike heidefjilden hawwe ieuwenlang ûnderdak bean oan ferskate groepen migranten, wêrûnder [[Westfalen]], [[Saksen]], [[joaden]] en [[sigeuners]]. Neffens guon docht it temperamint yn'e Wâlden wat 'súdlik' oan;.
 
===kultureel en taalkundich===
* kultureel: deDe Fryske Wâlden is in streek mei in lytsskalige lânbou-tradysje. Typysk binne de gerniers, keuterboerkes dy't benammen yn it eigen ûnderhâld foarseagen. De streek stie en stiet bekend om syn hannelskarakter;. De [[taalkunde|taal]] dy't hjir sprutsen wurdt, it [[Wâldfrysk]] wykt op ferskate punten ôf fan it [[Frysk]] fan de [[Klaaistreek]] en de [[Súdwesthoeke]].
 
Bewenners fan de Wâlden wurde wol wâldpiken, wâldsjers of heidepiken neamd. De befolking fan de eardere heidestreken hawwe by guon noch de namme dat se koart foar de kop binne en gau mei it knyft klear steane. In soad heidsjers hiene oant foar koart as liifspreuk "Myn Herder is myn redder". Dêrmei net referearjend oan Usleavenhear mar oan in bûsmes fan it merk [[Rich.A.Herder|Herder]] dat sa'n bytsje ta harren standertútrissing skynde te hearren.
 
Yn guon dingen binne ek westliker parten fan [[Sân Wâlden]] besibbe mei de Wâlden, en wurde dêr ek ta rekkene.
 
==Keppeling om utens==
* [http://nfw.wisl.nl Webstee fan de Noardlike Fryske Wâlden]
 
[[Kategory:Diel fan Fryslân]]
19.909

bewurkings