Meter: ferskil tusken ferzjes

50 bytes grutter ,  12 jier lyn
streed
No edit summary
(streed)
De '''meter''' ('''m''') is de [[Système International|SI-ienheid]] foar langte. Hy is sûnt [[1983]] definiearre as de ôfstan dy’t ljocht yn 1/299.792.458 fan in [[sekonde]] yn in absolút [[fakuüm]] ôfleit. De meter is ien fan de sân [[SI-basisienheid|SI-basisienheden]].
 
Troch in SI-foarfoegselfoarheaksel foar de meter te setten kinne mearfâlden en breukdelenbreukdielen oandúdeoantsjutten wurdwurde. Bygelyks [[kilometer]] (1000 meter; kilo- = 1000) en [[nanometer]] (in miljardste fan in meter; nano- = 1/1.000.000.000
 
== Etymology ==
It wurd meter komt fan it [[Frânsk]]e wurd ''“metre”'', wat op syn beurt wer ôfkomstich is fan it [[Gryksk]]e wurd ''“metron”'' (μετρον), wat ''“mjitte”'' betsjut.
 
== Skiednis ==
De definysje fan in meter is yn de rin fan de tiid in stik as wat kearen feroare, omdat troch de ûntwikkeling fan de wittenskip de beskikbere mjitmetoaden krekter waarden danas de oant dan ta brûkte standertdefinysje. Dat de meter sels is (op wat útsûnderings nei) net feroare, mar krekter makke.
 
Hjirûnder stiet in gronologysk oersjoch fan de skiednis fan de meter:
 
=== 1675 ===
De [[Itaalje|ItaliaanItaljaan]] [[Tito Livio Burattini]] publisearre yn dit jier de ''Misura Universale'', in wurk wêryn hy de meter fêstleit op de lingte fan in [[slinger (natuerkunde)|slinger]] dy’t beweecht mei in heale perioade fan 1 [[sekonde]]. Dit is neffens de hjoeddeiske noarm likernôch 993,9 [[milimeter|mm]].
 
=== 1791 ===
De meter waard yn [[1791]] definiearre troch de [[Académie des Sciences|Frânske Akademy fan Wittenskippen]], as it tsienmiljoenste part fan de ôfstân fan de [[noardpoal]] oant de [[evener]], mjitten op seenivo, lâns de [[meridiaan (geografy)|meridiaan]] fan [[Parys]]. [[Jean-Baptiste Joseph Delambre]] en [[Pierre Méchain]] fierden mjittings út. Salang de mjittings noch net ree wienen waard der in foarriedich model brûkt as standert.
 
=== 1799 ===
Nei’t yn [[1798]] de meridiaanmjitting ree wie waard yn [[1799]] in nije standert fêstlein, no neffens de krekt bepaalde meridiaanlangte. Dizze “mètre des Archives” is makke fan [[platina]]. Doe’t dizze letter 0,2 mm te koart blikeblykte te wêzen fanwegentroch in rekkenflater yn de [[ôfplatting fan de ierde]] waard de standert net wizige.
 
=== 1889 ===
[[Ofbyld:Platinum-Iridium meter bar.jpg|thumb|right|250px|''Ynternasjonaal prototype fan de meter, in stêf fan platinum-iridium. It wie de standert oant 1960.'']]
 
Yn [[1875]] rjochte de ynternasjonale Metergearkomste (Convention du Mètre) in permanint [[Ynternasjonaal Buro foar Maten en Gewichten]] (Bureau International des Poids et Mesures)op yn [[Sèvres]]. In nije standertmeter waard makke. Op de earste CGPM (Conférence Générale des Poids et Mesures; Algemiene gearkomste foar gewichten en maten) waard yn [[1889]] de meter definiearre as de ôfstân tusken twa ynkepings op in stêf fan 90% platina en 10% [[iridium]], de saneamde X-meter, dy’t yn Sèvres bewarre wurdt. De opset wie in skerper definiearre meter te krijekrijen, de langte waard net feroare.
 
=== 1960 ===
Hja bleaunen sykjesykjen nei middels dy’t in skerpere definysje mooglikemooglik makkemakken. De oplossing waard fûn yn de [[golflingte]] fan it ljocht fan in beskate stralingsboarnestrielingsboarne, dy’t mei de help fan [[ynterferometry]] krekt bepaald wurde kin. Nei ferskate stralingsboarnenstrielingsboarnen ûndersike te hawwehawwen, kaam men yn [[1960]] ta de nijkommende definysje: de meter is de langte lyk oan 1.650.763,73 golflingten yn fakuüm fan de strieling oerienkomstich mei de net-fersteure oergong tusken de tastannen 2p10 en 5d5 fan it atoom [[krypton]]-86.
 
=== 1983 ===
Yn [[1983]] is de CGPM op de hjoeddeiske definysje mei de [[ljochtemjittingljochtmjitting]] oergong. De reden hjirfoar lei yn it feit dat [[tiidmjitting]] doe in stik krekter mooglik wurden wie troch it gebrûk fan [[atoomklok]]ken. In foardiel is no dat de meter yn elts natuerkundich laboratoarium produsearre wurde kin.
 
Mei de hjoeddeiske definysje is ek de wearde fan [[ljochtsnelheid]] fêstlein op de op dat stuit meast krekte mjitten wearde. Sûnt dat stuit beynfloedzje mjittings fan de ljochtsnelheid de grutte fan de meter. De ljochtsnelheid yn fakuüm is no mei definysje krekt 299.792.458 meter de sekonde.
 
Yn it laboratoarium wurdt de meter doch bepaald troch it tellen fan it tal golflingtes. In gefolch fan de 17e CGPM wie dat de ûnwissichheid (de flater) yn de meter fiif kear sa lyts waard. It ljocht fan de mei [[joadium]] stabilisearre [[Helium-neonlaser]] waard de “rekommandearre strieling” om te meter te finefinen. De golflingte fan dit laserljocht wurdt no oanfurdige as λHeNe = 632,99139822 nm mei in relative standertûnwissichheid (U) fan 2.5 × 10–11. Dizze ûnwissichheid is no it beheinende ûnderdiel by it meitsjen fan de meter yn it laboratoarium, omdat it ferskeidene oarders fan grutte minder is danas dy fan de sekonde (U = 5 × 10–16). Dêrom wurdt yn de praktyk yn laboratoariums de meter sjoen as 1.579.800,298728(39) golflingtes fan it helium neon laser ljocht yn fakuüm.
 
== SI-meartallen ==
{| {{Mooitabel}}
! Meartallen
! Namme
! SimboalSymboal
! Meartallen
! Namme
! SimboalSymboal
|-
|10<sup>0</sup>
| hm
|10<sup>–2</sup>
| [[sentimetersintimeter]]
| cm
|-
|-
|}
[[Kategory:Mjitkunde]]
 
[[af:Meter]]
[[als:Meter]]
56.999

bewurkings