Natoerreligys: ferskil tusken ferzjes

religys, Islam, keppelings, GIF
L (Natoerreligyen feroare ta Natoerreligys)
(religys, Islam, keppelings, GIF)
De '''natoerreligyennatoerreligys''' binne de âldste godstsjinsten fan ’e wrâld; se hawwe gjin stifter, gjin profeten en gjin fêste lear. Se geane werom op it religieuze yn ’e minske sels, syn ferlet om betsjutting te jaan oan it bestean yn it algemien en syn eigen libben yn it bysûnder troch middel fan godstsjinst. Op dy manear steane de natoerreligyennatoerreligys oan ’e widze fan alle foarmen fan godstsjinst.
 
[[Ofbyld:Sinne_natoerreligyen.GIF|right|thumbnailthumb|De sinne wurdt faak brûkt as in symboal foaryn denatoer- natoerreligyenreligys.]]
 
== NatoerreligyenNatoerreligys yn it Deistichdeistich Libbenlibben ==
Ek hjoed de dei noch wurde natoerreligyennatoerreligys beliden en wol troch in ûnbetinklik grut part fan de wrâldbefolking. Ornaris binne it de folks- of stamreligyenstamreligys fan lytsskalige mienskippen dy’t oant koartby net in protte kontakt mei de bûtenwrâld hienen. By sokke saneamde natoerfolken is de belibbing fan ’e godstsjinst folle wêzentliker as yn ’e Westerske wrâld; sterkerfeitlikens noch, men makketwurdt der faak gjin ûnderskie makke tusken religy en de rest fan it libben.
 
By de folken fan de [[Pueblo-kultuer]] ([[Tiwa]], [[Tewa]], [[Towa]], [[Keresan]], [[Hopi]] en [[Zuñi]]), út ’e [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaanske]] steaten [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]], bygelyks, behearsket religy elts aspekt fan it libben, ynklusyf de wikselwurking mei it lân, oare folken en boppenatoerlike wêzens, de keunst, ambacht, ekonomy, sosjale struktuer en famyljebannen. Religy is dêr nau ferweve mei al it oare en yntegrearret it ta ien alomfetsjend wrâldbyld. Fanút it prinsipe dat de minske yn harmony libje moat mei de natoer, hawwe de Pueblo-folken rike kulturele tradysjes ûntwikkele, dy’t ta útdrukking komme yn gedichten, leginden, lieten, dûnsen, byldhouwurken en oare byldzjende keunsten.
Ek hjoed de dei noch wurde natoerreligyen beliden en wol troch in ûnbetinklik grut part fan de wrâldbefolking. Ornaris binne it de folks- of stamreligyen fan lytsskalige mienskippen dy’t oant koartby net in protte kontakt mei de bûtenwrâld hienen. By sokke saneamde natoerfolken is de belibbing fan ’e godstsjinst folle wêzentliker as yn ’e Westerske wrâld; sterker noch, men makket der faak gjin ûnderskie tusken religy en de rest fan it libben.
 
== Natoerreligys en de boppenatoerlike wrâld ==
By de folken fan de [[Pueblo-kultuer]] ([[Tiwa]], [[Tewa]], [[Towa]], [[Keresan]], [[Hopi]] en [[Zuñi]]), út ’e [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaanske]] steaten [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]], bygelyks, behearsket religy elts aspekt fan it libben, ynklusyf de wikselwurking mei it lân, oare folken en boppenatoerlike wêzens, de keunst, ambacht, ekonomy, sosjale struktuer en famyljebannen. Religy is nau ferweve mei al it oare en yntegrearret it ta ien alomfetsjend wrâldbyld. Fanút it prinsipe dat de minske yn harmony libje moat mei de natoer, hawwe de Pueblo-folken rike kulturele tradysjes ûntwikkele, dy’t ta útdrukking komme yn gedichten, leginden, lieten, dûnsen, byldhouwurken en oare byldzjende keunsten.
Behalven dat natoerreligyennatoerreligys gjin ûnderskie meitsje tusken godstsjinst, natoer en kultuer, sjogge se ek gjin wêzentlik ferskil tusken dizze wrâld en it hjirneimels, yn eltsalle gefalgefallen net lykassa't de histoaryske godstsjinsten dat dogge.
 
It moderne [[hindoeïsmehindoesme]], bygelyks, beskôget de wrâld fan ’e libbenen as eat dat mar amper wurklikheid is. De [[BoeddaBoeda]] neamde dizze wrâld in baarnend hûs, dat de minsken ûntflechtsje moatte. It [[joadendom|joadske]] [[Alde Testamint]] fynt net yn ’e skepen wrâld, mar yn God allinne hillichheid en rjochtfeardichheid. De rasjonalistyske Grykske wiisgear [[Plato]] neamde it lichem in grêf. Yn in apokryf [[kristendom|kristlik]] geskrift seit [[Jezus Kristus]] dat de wrâld in brêge is dy’t oerstutsen wurde moat, mar dêr’t men gjin hûs op bouwe moat. En de tsiende-ieuske [[islaam|islamityske]] teolooch Abū[[Abu Bakr al-BākillāniBakillani]] neamde de hiele waarnimbere kosmos neat; allinne [[Allah]] wie echt en útslutend HyAllah koe de minsken rêde fan it neat.
 
Yn natoerreligyennatoerreligys komme sokke skerpe tsjinstellings tusken de wrâlden fan ’e libbenen en de deaden net foar. Sy kenne mar ien kosmos, dêr’t himel, hel en ierde net eksplisyt yn faninoar skaat binne en soms yninoar oerrinne, en dêr’t ek de deaden tahâlde, sijal itis dat dan ornaris op in oar, faak wat ûndúdlik plak en yn in steat fan skimich heal-bestean.
== Natoerreligyen en de Boppenatoerlike Wrâld ==
 
== Nammen fan Natoerreligys ==
Behalven dat natoerreligyen gjin ûnderskie meitsje tusken godstsjinst, natoer en kultuer, sjogge se ek gjin wêzentlik ferskil tusken dizze wrâld en it hjirneimels, yn elts gefal net lykas de histoaryske godstsjinsten.
It net foarkommen fan in ûnderskie tusken godstsjinst en de rest fan it libben is ien fan ’e redensredenen dat natoerreligyennatoerreligys fan oarsprong gjin namme hawwe;. ornarisOmmers krijein sereligy krijt dy pasearst as sedy yn kontakt kommekomt mei oare godstsjinsten en in beneaming needsaaklik wurdt om sedy dêrfan ûnderskiede te kinnen. Sa wurdt de godstsjinst fan de [[Mentawaiers]], op de [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[Mentawai-eilannen]], westlik fan [[Sumatra]], tsjintwurdich ''sibulungan''[[Sibulungan]] neamd, dy fan de [[Sabûnezen]], op it súdlike Yndonezyske eilân [[Sabu]] ''jingitui''[[Jingitui]], dy fan de [[Toraja]] fan sintraal [[Sulawesi]] ''[[Alulh Todolo'']] en de ynheemske religy fan [[BelaûBelau]] ''modekngei''[[Modekngei]].
 
De betsjutting fan sokke nammen is ornaris tige ienfâldich. Sa betsjut ''marapu''[[Marapu]], de namme foar de ynheemske godstjinst fan it súdlike Yndonezyske eilân [[Sumba]], letterlik “geasten” en ''[[Agama Jawa'']], sa’t de noch sterk libjende natoerreligy opyn it offisjeel islamityske [[Java|East-Java]] wol neamd wurdt, “Javaanske godstsjinst”. De natoerreligyennatoerreligys fan ’e [[DayaksDajaks|DayakDajak-folken]] fan [[Borneo]] wurde ''kaharingan''[[Kaharingan]] neamd, dat yn it [[Ngaju]] “libben” betsjut. En ''vodun''[[Vodun]], de tsjintwurdich offisjele namme foar de godstsjinst fan ’e [[Ewé]] en de [[Fon]] fan súdlik [[Benyn]], betsjut letterlik “it ferburgene” of “geheim”. (dêrEn fan itselde wurdt is ek de namme fan ’e bekende Afro-Amerikaanske synkretistyske religy op [[Haïty]], ''voodoo'' [[Voodoo]] of ''vodouVodou'', fan ôflaat).
It moderne [[hindoeïsme]], bygelyks, beskôget de wrâld fan ’e libbenen as eat dat mar amper wurklikheid is. De [[Boedda]] neamde dizze wrâld in baarnend hûs, dat de minsken ûntflechtsje moatte. It [[joadendom|joadske]] [[Alde Testamint]] fynt net yn ’e skepen wrâld, mar yn God allinne hillichheid en rjochtfeardichheid. De rasjonalistyske Grykske wiisgear [[Plato]] neamde it lichem in grêf. Yn in apokryf [[kristendom|kristlik]] geskrift seit [[Jezus Kristus]] dat de wrâld in brêge is dy’t oerstutsen wurde moat, mar dêr’t men gjin hûs op bouwe moat. En de tsiende-ieuske [[islaam|islamityske]] teolooch Abū Bakr al-Bākillāni neamde de hiele waarnimbere kosmos neat; allinne [[Allah]] wie echt en útslutend Hy koe de minsken rêde fan it neat.
 
== Konflikten mei oare Godstsjinstengodstsjinsten ==
Yn natoerreligyen komme sokke skerpe tsjinstellings tusken de wrâlden fan ’e libbenen en de deaden net foar. Sy kenne mar ien kosmos, dêr’t himel, hel en ierde net eksplisyt yn faninoar skaat binne en soms yninoar oerrinne, en dêr’t ek de deaden tahâlde, sij it ornaris op in oar, faak wat ûndúdlik plak en yn in steat fan skimich heal-bestean.
De reäksje op ’e ynfloeden fan oare godstsjinsten kin noch folle fierder gean as allinne in namme oan in natoerreligy te jaan. Sa hawwe de [[Adi]], [[Mishmi]], [[Apatani]], [[Tangsa]] en guon lytsere folken, út ’e [[Yndia|Yndiaaske]] [[HimalayaHimalaja]]-steat [[Arunachal Pradesh]], harren natoergodstsjinsten byinoar brocht ûnder de namme ''[[Donyi Polo'', om in fûst meitsje te kinnen tsjin it opkringende [[kristendom]]. ''Donyi'' is Adi foar “sinne” en ''Polo'' foar “moanne”; de sinnegoadinne en de moannegod binne nammentlik de heechste godheden fan ’e oangeande natoerfolken. De stêd ''[[Pasighat'']] is it sintrum fan dizze nije, âlde godstsjinst, dy’t troch it oernimmen fan ’e metoaden fan ’e organisearre religyenreligys, lykas rituëlen op sette tiden (sneontemoarns) yn in dêrfoar bedoeld gebou (in saneamde ''dere'') en it op skrift stellen fan syn myten, lieten en learstellings, besiket te oerlibjen yn ’e moderne wrâld.
 
Dat oerlibjen wurdt hjoed de dei, no’t der ek foar natoerfolken frijwol gjin manear mear is om har fan ’e rest fan de wrâld ôf te sûnderjen, hieltyd dreger. Al ieuwenlang hawwe prekers fan ’e wrâldgodstsjinsten [[kristendomKristendom]], [[islaamIslam]] en [[boeddismeBoedisme]] besocht om de oanhingers fan natoerreligyenoare religys, en dus ek fan itnatoerreligys, harrenfan alâldeharren leauwe ôf te bringen, faak mei twang en soms sels mei geweld. It bewiistkin danas ektekenjend foar de krêft fan ’e ynheemske godstsjinsten beskôge wurde, dat der oan it begjin fan ’e ienentweintichste ieu noch safolle minsken op ’e wrâld binne, dy’t net oan dy druk tajûn hawwe. SterkerIn noch,ûntwikkeling fan dizze tiid is dat middenmank de Westerske wrâld fine tsjintwurdich hieltyd mear [[Yndianen]] yn [[Noard-Amearika]], [[SamenLappen]] yn [[Skandinaavje]] en [[Australyske Aboriginals|Aboriginals]] yn [[Austraalje]] itkieze paad werom nei itfoar leauwe fan harren foarâlden.
 
== NammenFersprieding fanen Natoerreligyenoanhing ==
NatoerreligyenNatoerreligys hawwe, nei it [[kristendom]]Kristendom en de [[islaam]]Islam, de grutste fersprieding (hoewol net oanhing) fan alle godstsjinsten. Der binne nei gedachten tusken de 1.500 en 2.500 ûnderskate natoerreligyennatoerreligys, dy’t mei-inoar yn ’e hiele wrâld sa’n 325 miljoen oanhingers hawwe; yn persintaazjes omset is dat, likernôch 5,4% fan ’e wrâldbefolking. De grutste natoerreligy is sûnder mis dy fan ’e [[Yoruba]] fan súdwestlik [[Nigearia]] en súdlik [[Benyn]], dy’t tusken de 15 en 20 miljoen oanhingers hat.
 
It net foarkommen fan in ûnderskie tusken godstsjinst en de rest fan it libben is ien fan ’e redens dat natoerreligyen fan oarsprong gjin namme hawwe; ornaris krije se dy pas as se yn kontakt komme mei oare godstsjinsten en in beneaming needsaaklik wurdt om se dêrfan ûnderskiede te kinnen. Sa wurdt de godstsjinst fan de [[Mentawaiers]], op de [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[Mentawai-eilannen]], westlik fan [[Sumatra]], tsjintwurdich ''sibulungan'' neamd, dy fan de [[Sabûnezen]], op it súdlike Yndonezyske eilân [[Sabu]] ''jingitui'', dy fan de [[Toraja]] fan sintraal [[Sulawesi]] ''Alulh Todolo'' en de ynheemske religy fan [[Belaû]] ''modekngei''.
 
De betsjutting fan sokke nammen is ornaris tige ienfâldich. Sa betsjut ''marapu'', de namme foar de ynheemske godstjinst fan it súdlike Yndonezyske eilân [[Sumba]] letterlik “geasten” en ''Agama Jawa'', sa’t de noch sterk libjende natoerreligy op it offisjeel islamityske [[East-Java]] wol neamd wurdt, “Javaanske godstsjinst”. De natoerreligyen fan ’e [[Dayaks|Dayak-folken]] fan [[Borneo]] wurde ''kaharingan'' neamd, dat yn it [[Ngaju]] “libben” betsjut. En ''vodun'', de tsjintwurdich offisjele namme foar de godstsjinst fan ’e [[Ewé]] en de [[Fon]] fan súdlik [[Benyn]], betsjut letterlik “it ferburgene” of “geheim” (dêr is de namme fan ’e bekende Afro-Amerikaanske synkretistyske religy op [[Haïty]], ''voodoo'' of ''vodou'', fan ôflaat).
 
 
== Konflikten mei oare Godstsjinsten ==
 
De reäksje op ’e ynfloeden fan oare godstsjinsten kin noch folle fierder gean as allinne in namme oan in natoerreligy te jaan. Sa hawwe de [[Adi]], [[Mishmi]], [[Apatani]], [[Tangsa]] en guon lytsere folken, út ’e [[Yndia|Yndiaaske]] [[Himalaya]]-steat [[Arunachal Pradesh]], harren natoergodstsjinsten byinoar brocht ûnder de namme ''Donyi Polo'', om in fûst meitsje te kinnen tsjin it opkringende [[kristendom]]. ''Donyi'' is Adi foar “sinne” en ''Polo'' foar “moanne”; de sinnegoadinne en de moannegod binne nammentlik de heechste godheden fan ’e oangeande natoerfolken. De stêd ''Pasighat'' is it sintrum fan dizze nije, âlde godstsjinst, dy’t troch it oernimmen fan ’e metoaden fan ’e organisearre religyen, lykas rituëlen op sette tiden (sneontemoarns) yn in dêrfoar bedoeld gebou (in saneamde ''dere'') en it op skrift stellen fan syn myten, lieten en learstellings, besiket te oerlibjen yn ’e moderne wrâld.
 
Dat oerlibjen wurdt hjoed de dei, no’t der ek foar natoerfolken frijwol gjin manear mear is om har fan ’e rest fan de wrâld ôf te sûnderjen, hieltyd dreger. Al ieuwenlang hawwe prekers fan ’e wrâldgodstsjinsten [[kristendom]], [[islaam]] en [[boeddisme]] besocht om de oanhingers fan natoerreligyen fan it harren alâlde leauwe ôf te bringen, faak mei twang en soms sels mei geweld. It bewiist dan ek de krêft fan ’e ynheemske godstsjinsten, dat der oan it begjin fan ’e ienentweintichste ieu noch safolle minsken op ’e wrâld binne, dy’t net oan dy druk tajûn hawwe. Sterker noch, middenmank de Westerske wrâld fine tsjintwurdich hieltyd mear [[Yndianen]] yn [[Noard-Amearika]], [[Samen]] yn [[Skandinaavje]] en [[Australyske Aboriginals|Aboriginals]] yn [[Austraalje]] it paad werom nei it leauwe fan harren foarâlden.
 
 
== Fersprieding en Oanhing ==
 
Natoerreligyen hawwe nei it [[kristendom]] en de [[islaam]] de grutste fersprieding (hoewol net oanhing) fan alle godstsjinsten. Der binne nei gedachten tusken de 1.500 en 2.500 ûnderskate natoerreligyen, dy’t mei-inoar yn ’e hiele wrâld sa’n 325 miljoen oanhingers hawwe; yn persintaazjes omset is dat likernôch 5,4% fan ’e wrâldbefolking. De grutste natoerreligy is sûnder mis dy fan ’e [[Yoruba]] fan súdwestlik [[Nigearia]] en súdlik [[Benyn]], dy’t tusken de 15 en 20 miljoen oanhingers hat.
 
 
== Sjoch ek ==
 
* [[Animatisme]]
* [[Animisme]]
* [[Astrology en astronomy yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Deaderituëlen yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[De posysje fan de frou yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Dynamisme]]
* [[Fetisjisme]]
* [[Foarâldenferearing yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Goaden yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Hillige plakken yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Kannibalisme]]
* [[Kopperij]]
* [[Kosmology fan natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Minske-offers]]
* [[Mytology fan natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Oanhing en fersprieding fan natoerreligyennatoerreligys yn Nederlân]]
* [[Oergongsrituëlen yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Offerrituëlen yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Religieuze feesten yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Religieuze teksten yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Symboalen yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Sjamanisme]]
* [[Sûttiïsme]]
* [[Taboes]]
* [[Timpels yn natoerreligyennatoerreligys]]
* [[Toatemisme]]
 
== BoarnenLiteratuer ==
 
* Bendure, G., en Friary, N., ''Micronesia'', Hawthorn, 1995.
* Bertholet, A., en Campenhausen, H. Freiherr von, ''Van Goor’s Encyclopedisch Woordenboek der Godsdiensten'', Den Haach, 1970.
11.983

bewurkings