Deaderituëlen yn natoerreligys: ferskil tusken ferzjes

Keppelings, kopkes, literatuer
No edit summary
 
(Keppelings, kopkes, literatuer)
'''Deaderituëlen''' binne de fysyke hannelings, ûnderstipe troch religieuze omtinkens '''yn [[natoerreligys]]''', dêr’t de deaden oan ûnderwurpen wurde om har op ’e wei te helpen yn of nei de geastewrâld of om har geunstich te stimmen. It bekendste foarbyld fan sokke deaderituëlen kaam foar by de âlde [[Egypte|Egyptners]], mei harren [[piramidenpiramide]]n, rotsgrêven, deadetimpels en mummifikaasjeriten.
 
== Deaderituëlen yn ’e Praktykpraktyk ==
Hjoed de dei komme de meast yngewikkelde deaderituëlen fral foar by folken dy’t [[natoerreligys]] belide, dêr’t sokke rituëlen almeast nau ferbûn binne mei [[foarâldenferearing]]. Sa hawwe de deaderituëlen fan ’e [[Ainu]] fan noardlik [[Japan]] en de [[Koerilen]] ta doel de siel fan ’e ferstoarne ta rêst te bringen en foar te kommen dat dy as [[kweageast]] weromkeare sil. De [[Guanches]], de oarspronklike bewenners fan ’e [[Kanaryske Eilannen]], mummifisearren harren ferstoarne haad- en eallju foar’t se har opbieren yn begraffenisgrotten op frijwol ûntagonklike plakken.
 
In oar goed foarbyld foarmje de deaderituëlen fan ’e Bontoc[[Bontok]] fan ’e noardlike [[Filipinen]]. De BontocBontok leauwe yn in better libben nei de dea en harren begraffenissen binne dêrom net fertrietlik; allinne de famyljehaden rouje. In wichtich helpmiddel by de dagenduorjende deadeseremoanjes is de saneamde ''sungachil''[[Sungachil]], de deadesit. Koart nei it ferstjerren wurdt it lichem fan ’e deade nammentlik rjochtop yn dy sit fêstbûn en foar syn of har hûs set, sadat alle foarbygongers him of har goed sjen kinne. It bierguod wurdt útsocht neffens de maatskiplike status fan ’e ferstoarne. Alde froulju sjonge de ''[[anako'']], it deadeliet, en in baarch wurdt offere en opiten. As it tsjuster is, begjint de ''achog'', in soarte fan resitaasje dêr’t men de libbensskiednis fan ’e deade yn oertinkt.
== Deaderituëlen yn ’e Praktyk ==
 
== It Jaanjaan fan Grêfjeftengrêfjeften ==
Hjoed de dei komme de meast yngewikkelde deaderituëlen fral foar by folken dy’t [[natoerreligys]] belide, dêr’t sokke rituëlen almeast nau ferbûn binne mei foarâldenferearing. Sa hawwe de deaderituëlen fan ’e [[Ainu]] fan noardlik [[Japan]] en de [[Koerilen]] ta doel de siel fan ’e ferstoarne ta rêst te bringen en foar te kommen dat dy as kweageast weromkeare sil. De [[Guanches]], de oarspronklike bewenners fan ’e [[Kanaryske Eilannen]], mummifisearren harren ferstoarne haad- en eallju foar’t se har opbieren yn begraffenisgrotten op frijwol ûntagonklike plakken.
Deaderituëlen geane faak mank mei it jaan fan grêfjeften, ornaris needsaaklike gebrûksfoarwerpen of statussymboalen dêr’t men fan leaut dat de ferstoarne se meinimme sil nei it hjirneimels. Sadree’t status dêr in faktor by wurdt, rint soks al gau út ’e hân. Sa moatte der by de [[Sûmbanezen]], fan súdlik [[Yndoneezje]], op ’e dei fan ’e begraffenis hynders en buffels offere wurde om ’e ferstoarne fan iten te foarsjen op syn of har reis nei de wrâld fan ’e ''marapu'', de geasten. De libbenen moatte de ferstoarne ek safolle mooglik grêfjeften meijaan, om’t se oars bestraft wurde sille troch de ''marapu mameti'', de geasten fan ’e deaden. Sûnder in folsleine en earbere begraffenis kin de geast fan ’e ferstoarne de wrâld fan ’e ''marapu'' net yngean en sil hy of sy omdoarmje yn ’e wrâld fan ’e libbenen en dy dêrby lestichfâle en skea tabringe. Sa’n soarte fan leauwenssysteem wurket fansels de opsetlike ferneatiging fan rykdom om it winnen fan prestiizje yn ’e hân. Om dêr in rem op te setten hat de Yndonezyske oerheid dan ek in belesting ynfierd op elts by in begraffenis slachte bist, net allinne foar [[Sûmbanezen]], mar benammen ek foar de [[Toraja]].
 
De [[Toraja]] fan sintraal [[Sulawesi]] binne nammentlik swiid ferneamd om harren deadefeesten. It Toraja-wurd foar “begraffenis” is ''tomate'', dat letterlik “deade” betsjut. Fan alle Toraja-rituëlen binne dy dêr’t ferstoarnen mei nei it hjirneimels stjoerd wurde fierwei de wichtichste. Sûnder de krekte begraffenisriten sil de geast fan ’e deade syn famylje ûngelok bringe. Ek is it de bedoeling dat de begraffenisoffers, -rituëlen en -feesten de goaden ymponearje, sadat de geast fan ’e deade yn ’e takomst mei súkses foar syn of har famylje bemiddelje kinne sil.
In oar goed foarbyld foarmje de deaderituëlen fan ’e Bontoc fan ’e noardlike [[Filipinen]]. De Bontoc leauwe yn in better libben nei de dea en harren begraffenissen binne dêrom net fertrietlik; allinne de famyljehaden rouje. In wichtich helpmiddel by de dagenduorjende deadeseremoanjes is de saneamde ''sungachil'', de deadesit. Koart nei it ferstjerren wurdt it lichem fan ’e deade nammentlik rjochtop yn dy sit fêstbûn en foar syn of har hûs set, sadat alle foarbygongers him of har goed sjen kinne. It bierguod wurdt útsocht neffens de maatskiplike status fan ’e ferstoarne. Alde froulju sjonge de ''anako'', it deadeliet, en in baarch wurdt offere en opiten. As it tsjuster is, begjint de ''achog'', in soarte fan resitaasje dêr’t men de libbensskiednis fan ’e deade yn oertinkt.
 
De [[Toraja]] hawwe ornaris twa begraffenisseremoanjes: in lytsen fuort nei it ferstjerren fan in famyljelid, en in grutten dy’t ferskate dagen duorret, neidat alle tariedings derfoar makke binne. Dy hâlde ûnder mear yn dat der genôch jild byinoarkrigen en it nedige fee kocht is en dat famyljeleden en freonen út alle wynrjochtings oankommen binne. Om’t de lju dêr de tiid foar nimme moatte, wurde ''tomate'' meastal holden yn it droege seizoen, fan july oant septimber, dat de [[Toraja]] “de feesttiid” neame. It lyk fan ’e deade bliuwt al dy tiid yn it hûs dêr’t hy of sy ferstoarn is. Eartiids waard it bewarre mei tradysjonele balsemkrûden, mar hjoed de dei makket men faker gebrûk fan in ynjeksje fan in stof mei in balsemjende wurking.
 
== It Jaan fan Grêfjeften ==
 
Deaderituëlen geane faak mank mei it jaan fan grêfjeften, ornaris needsaaklike gebrûksfoarwerpen of statussymboalen dêr’t men fan leaut dat de ferstoarne se meinimme sil nei it hjirneimels. Sadree’t status dêr in faktor by wurdt, rint soks al gau út ’e hân. Sa moatte der by de [[Sûmbanezen]], fan súdlik [[Yndoneezje]], op ’e dei fan ’e begraffenis hynders en buffels offere wurde om ’e ferstoarne fan iten te foarsjen op syn of har reis nei de wrâld fan ’e ''marapu'', de geasten. De libbenen moatte de ferstoarne ek safolle mooglik grêfjeften meijaan, om’t se oars bestraft wurde sille troch de ''marapu mameti'', de geasten fan ’e deaden. Sûnder in folsleine en earbere begraffenis kin de geast fan ’e ferstoarne de wrâld fan ’e ''marapu'' net yngean en sil hy of sy omdoarmje yn ’e wrâld fan ’e libbenen en dy dêrby lestichfâle en skea tabringe. Sa’n soarte fan leauwenssysteem wurket fansels de opsetlike ferneatiging fan rykdom om it winnen fan prestiizje yn ’e hân. Om dêr in rem op te setten hat de Yndonezyske oerheid dan ek in belesting ynfierd op elts by in begraffenis slachte bist, net allinne foar [[Sûmbanezen]], mar benammen ek foar de [[Toraja]].
 
De [[Toraja]] fan sintraal [[Sulawesi]] binne nammentlik swiid ferneamd om harren deadefeesten. It Toraja-wurd foar “begraffenis” is ''tomate'', dat letterlik “deade” betsjut. Fan alle Toraja-rituëlen binne dy dêr’t ferstoarnen mei nei it hjirneimels stjoerd wurde fierwei de wichtichste. Sûnder de krekte begraffenisriten sil de geast fan ’e deade syn famylje ûngelok bringe. Ek is it de bedoeling dat de begraffenisoffers, -rituëlen en -feesten de goaden ymponearje, sadat de geast fan ’e deade yn ’e takomst mei súkses foar syn of har famylje bemiddelje kinne sil.
 
De [[Toraja]] hawwe ornaris twa begraffenisseremoanjes: in lytsen fuort nei it ferstjerren fan in famyljelid, en in grutten dy’t ferskate dagen duorret, neidat alle tariedings derfoar makke binne. Dy hâlde ûnder mear yn dat der genôch jild byinoarkrigen en it nedige fee kocht is en dat famyljeleden en freonen út alle wynrjochtings oankommen binne. Om’t de lju dêr de tiid foar nimme moatte, wurde ''tomate'' meastal holden yn it droege seizoen, fan july oant septimber, dat de [[Toraja]] “de feesttiid” neame. It lyk fan ’e deade bliuwt al dy tiid yn it hûs dêr’t hy of sy ferstoarn is. Eartiids waard it bewarre mei tradysjonele balsemkrûden, mar hjoed de dei makket men faker gebrûk fan in ynjeksje fan in stof mei in balsemjende wurking.
 
Salang’t de deade yn ’e hûs is, siedt men iten foar him of har, en as hy of sy fan adel is, bliuwt der de klok rûn altiten immen yn itselde fertrek. De geasten fan ’e deaden kinne allinne nei it ''Puya'', it hjirneimels, gean, as de begraffenisriten op ’e krekte manear útfierd wurde. De status fan in geast bliuwt yn it hjirneimels itselde as yn ’e wrâld fan ’e libbenen; sels de geasten fan ’e bisten folgje harren master nei it ''Puya'' - dêrfandinne de biste-offers by begraffenissen. Hoe heger de status fan ’e ferstoarne, hoe mear bisten at der offere wurde moatte. Dat binne fral bargen en buffels, mar buffels hawwe in folle gruttere wearde. Foar in gewoane man wurdt ien buffel offere en dat oantal kin, korrespondearjend mei syn status, oprinne nei 4, 8, 12 of 24. As it om in foarst giet, is it gjin útsûndering dat der 100 buffels offere wurde. It mei dúdlik wêze dat sokke begraffenisriten, dêr’t dan it jaan fan ’e oare grêfjeften en it fersoargjen fan alle gasten, mei oantallen dy’t yn ’e hûnderten rinne kinne, noch bykomt, faak op in ekonomyske ramp útrinne foar in doarp.
 
Om’t de rike grêfjeften oansetten ta grêfrôverij, binne de [[Toraja]] derta oergongen om harren deaden yn natuerlike of úthoude grotten te ferbergjen. Foar de rikere [[Toraja]] binne ''tau-tau'', út hout snijde ôfbyldings fan ’e ferstoarnen, ûnmisber by de begraffenis, hoewol’t se withoe djoerwithoedjoer wêze kinne. Oarspronklik joegen de ''tau-tau'' allinne de sekse fan ’e ferstoarne oan, mar tsjintwurdich wurdt der ek besocht om in beskate lichaamlike likenis te krijen. De ''tau-tau''-tradysje is nei alle gedachten noch net sa âld; men giet der ornaris fan út dat it in njoggentjinde-ieuske ynnovaasje is.
 
 
== Fuortsetting fan Deaderituëlen troch de Jierren ==
 
== Fuortsetting fan Deaderituëlendeaderituëlen troch de Jierrenjierren ==
In oar aspekt fan deaderituëlen is, dat se faak noch net mei de begraffenis einigje. By in protte folken komt it nammentlik foar dat de deaden nei ferrin fan tiid, soms sels nei ferskate jierren, wer opgroeven wurde om op ’e nij it mulpunt fan in tal riten te wurden. Sa hawwe de [[Huron]] fan súdeastlik [[Kanada]] in beskate ferneamdens krigen troch harren begraffenisrituëlen. Dêrby waarden de bonken fan ’e ferstoarnen nei in hoart wer opgroeven en byinoar fandele, om dêrnei skjinmakke en mei in protte grêfjeften op ’e nij begroeven te wurden.
 
By ferskate [[Dayaks|Dayak-folken]] fan [[Borneo]] komme soartgelikense rituëlen foar. Ien fan ’e bekendste fan dy deadefeesten is dat fan ’e [[Ngaju]], dat ''tiwah'' neamd wurdt. Dêrby wurde de bonken fan ’e ferstoarnen ek opgroeven, skjinmakke en op ’e nij begroeven, mar giet dat mank mei offer- en dûnsfeesten en oare seremoanjes. De ''ijambe'' is it deadefeest fan ’e Ma’anyan en de Lawangan. Dêrby wurde de bonken fan ’e ferstoarnen nei it opgraven kremearre en wurdt de jiske bewarre yn spesjale urnen. It begraffenisritueel fan ’e Tewoyan, Bayan, [[Dusun]] en Bentian draait folle minder om ’e lichaamlike resten fan ’e deaden en mear om harren geastlik wolwêzen. Yn ’e ''wara''-seremoanje moat in sjamaan de ferstoarne it paad wize nei it ''Gunung Lumut'', in ''nirvana''-eftich hjirneimels. Hoewol’t in grut part fan ’e [[Iban]] (See-Dayaks) fan [[Sarawak]] en westlik [[Kalimantan]] tsjintwurdich kristlik is, hâlde ek sy noch altiten yndrukwekkende feesten, de ''gawai antu'', foar de deaden.
 
== Ofwikende Deaderituëlendeaderituëlen ==
 
Tige ôfwikende deaderituëlen hawwe de [[Yanomami]], fan noardwestlik [[Brazylje]] en súdlik [[Fenezuëla]]. Nei de dea wurdt it lichem fan in man of frou by harren oan in beam hongen oant it droech is. Dan wurdt it ferbaarnd en de jiske wurdt dêrnei fermingd mei bananen en opiten troch de famylje en freonen fan ’e ferstoarne. De [[Yanomami]] leauwe dat dy sa de geast fan ’e deade sa yn har eigen wêzen ynkorporearje en bewarje.
== Ofwikende Deaderituëlen ==
 
Tige ôfwikende deaderituëlen hawwe de [[Yanomami]], fan noardwestlik [[Brazylje]] en súdlik [[Fenezuëla]]. Nei de dea wurdt it lichem fan in man of frou by harren oan in beam hongen oant it droech is. Dan wurdt it ferbaarnd en de jiske wurdt dêrnei fermingd mei bananen en opiten troch de famylje en freonen fan ’e ferstoarne. De [[Yanomami]] leauwe dat dy sa de geast fan ’e deade sa yn har eigen wêzen ynkorporearje en bewarje.
 
 
== Sjoch ek ==
 
* [[Foarâldenferearing yn natoerreligys]]
* [[Kannibalisme]]
* [[Minske-offers]]
* [[Natoerreligys]]
* [[Oergongsrituëlen yn natoerreligys]]
* [[Offerrituëlen yn natoerreligys]]
* [[Sûttiïsme]]
 
== Literatuer ==
 
* Bertholet, A., Bertholet en Campenhausen, H. Freiherr von Campenhausen, ''Van Goor’s Encyclopedisch Woordenboek der Godsdiensten'', DenDe Haach, 1970.
== Boarnen ==
* J. Bowker, ''Een wereld van religies'', Kampen, 1999.
 
* Collins, R., ûnder redaksje fan, ''Indianen - De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika'', ûnder redaksje fan R. Collins, Amsterdam, 1995.
* Bertholet, A., en Campenhausen, H. Freiherr von, ''Van Goor’s Encyclopedisch Woordenboek der Godsdiensten'', Den Haach, 1970.
* Bowker,K. J.Dydyński, ''Een wereld van religiesVenezuela'', KampenHawthorn, 19991998.
* -, ''Die Religion in Geschichte und Gegenwart - Handwörterbuch für Theologie und Religionswissenschaft'', Tübingen, 1957-1962.
* Collins, R., ûnder redaksje fan, ''Indianen - De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika'', Amsterdam, 1995.
* Wouters,W. H.Kielich, ''Volken en Stammen - Noord-AmerikaIndonesië'', Amsterdam, 19741976.
* Dydyński,J. K.Peters, ''VenezuelaPhilippines'', Hawthorn, 19981997.
* -, ''Die Religion in Geschichte und Gegenwart - Handwörterbuch für Theologie und Religionswissenschaft'', Tübingen, 1957-1962.
* Kielich, WN., ''VolkenSelby en Stammenoaren, - Indonesië''Brazil'', AmsterdamHawthorn, 19761998.
* Peters, JD. Simonis, ''PhilippinesCanary Islands'', Hawthorn, 19971998.
* Selby, NChr., e.o.Taylor en oaren, ''BrazilJapan'', Hawthorn, 19981997.
* SimonisP. Turner, DChr. Taylor, en H. Finlay, ''CanaryMalaysia, Singapore & IslandsBrunei'', Hawthorn, 19981996.
* Taylor, ChrP., e.o.Turner en oaren, ''JapanIndonesia'', Hawthorn, 1997.
* H. Wouters, ''Volken en Stammen - Noord-Amerika'', Amsterdam, 1974.
* Turner, P., Taylor, Chr., en Finlay, H., ''Malaysia, Singapore & Brunei'', Hawthorn, 1996.
* Turner, P., e.o., ''Indonesia'', Hawthorn, 1997.
* Wouters, H., ''Volken en Stammen - Noord-Amerika'', Amsterdam, 1974.
11.983

bewurkings