Ferskil tusken ferzjes fan "Magma (stiente)"

red
(red)
(red)
[[Ofbyld:Aa large.jpg|thumb|''Magma'']]
[[Ofbyld:Hackert, Der Ausbruch des Vesuv im Jahre 1774, 1774.jpg|thumb|350px|''Magma streamt as [[lava]] út by de [[fulkaanútbarsting|útbarsting]] fan de [[Vesuvius (fulkaan)|Vesuvius]] yn 1774. [[Oaljeferve]] troch de Dútse lânskipsskilder [[Jacob Philipp Hackert]] (1737-1807).]]
'''Magma''' is it floeibere stiente dat ûnder it ierdoerflak fan it oerflak fan in oare [[ierdske planeet]] sit. De measte magma's yn de Ierde binne komplekse [[silika]]-oplossings mei (ornaris) [[temperatuer|temperatueren]] tusken de 650 [[Celsius|°C]] en 1200 °C. As magma stjurret ûntstiet [[stjurringsstiente]]. As magma oantoan it oerflak omheech komt wurdt it raande stiente gjin magma mar [[lava]] neamd.
{{wurk}}
== Eigenskippen ==
[[Ofbyld:Viscosity of magma NL.svg|thumb|350px|De [[fiskoasiteit]] fan [[wetter]]leas ("droech") magma by ferskillende temperatuer en komposysje. Op de horizontale as stiet it massapersintaazje SiO<sub>2</sub>; op de ferticale as ([[logaritme|logaritmysk]]) de fiskoasiteit (η).<ref>Hess (1989)</ref>]]
Magma bestiet meastal út floeibere silika mei dêryn oploste [[ion (dieltsje)|ioanen]] fan [[alkalimetaal|alkalimetalen]] (llykas natrium en kalium), [[ierdalkalimetaal|ierdalkalimetalen]] (lykas magnesium en kkalsium) en izer. Magma's wurde krektas lava's ferdield nei [[pH|soergraad]], fan [[felsysk]] ([[soer (gemy)|soer]]) oant [[mafysk]] ([[base (skiekunde)|basysk]). De pH fan in raand stiente hinget ôf fan it persintaazje raande silika.
 
It silikaat-ion foarmet op molekulêre skeal in [[tetraëder]], wêrby't in [[silisium]]-ion omringe wurdt troch fjouwer [[Okside|soerstof-ioanen]]. Yn silikaten mei in heech gehalte oan SiO<sub>2</sub> zullen de tetraëders ketens foarmje, wêrby't ien of meardere soerstof-ioanen op de hoeken fan de tetraëders dield wurde. Yn in magma sitte de tetraëders fansels net fêst, mar de molekulêre struktuer yn de raan komt ticht by de struktuer fan fêste stoffen mei fergelykbere gearstalling, as de temperatuer oant flak boppe it raanpunt sakket. Yn in relatyf koel magma foarmje de silika-tetraëders dêrom faak losse binings. Yn in mafysker magma sit minder silika as yn in felsysker magma, sadat de silika-tetraëders faker los lizze. Dit makket in felsysk magma [[viscositeit|viskeuzer (stroperiger)]] dan mafischmafysk magma; en relatiefrelatyf koel magma stroperigersjerperiger danas relatiefrelatyf heethjit magma. WanneerAs de eersteearste mineralen uitkristalliserenútkristallisearje, ontstaatûntstiet eenin mengselmingsel vangan magma en kristallen, dat zichhim nognoch stroperigersjerperiger gedraagtgedraacht.<ref name="winter46">Winter (2001), p 46</ref>
 
NietNet alleenallinnich deit hoeveelheidpersintaazje silicasilika heefthat invloedynfloed op de viscositeitfiskoasiteit. [[WaterWetter|Water (H<sub>2</sub>O)]] en de ionenioanen vanfan [[alkalimetaal|alkalimetalen]] kunnenkinne inyn hetit magma eveneensek bindingenbiningen aangaanoangean metmei silicasilika-tetraëders. Magma dat rijkryk is aanoan dezedizze bestanddelenbestândielen is, is daaromdêrom relatiefrelatyf minder viskeusfiskeus.<ref name="winter46"/>
{{wurk}}
 
De viscositeitfiskoasiteit vanfan magma heefthat grotegrutte invloedynfloed op de wijzewize waaropwêrop het kanit [[intrusieyntrúzje|intruderenyntrudearje]] kin of kanútfloeie uitvloeiienkin bijoby eenin eruptieerupsje. ViskeusFiskeus felsischfelsysk magma (metmei hogehege concentratieskonsintraasjes silicasilika) beweegtbeweecht traagtraach en stroperigsjerperich. WaterWetter en gassen (volatiles) die bij het omhoogkomen vrijkomen als gevolg van het afnemen van de druk, kunnen moeilijker ontsnappen uit het gesmolten gesteente. Daardoor doen zich explosieve erupties voor zoals dat gebeurt bij [[stratovulkanen]]. Over het algemeen verloopt een eruptie rustiger naarmate het magma mafischer is.
 
Eigenskippen fan de ferskillende magma's:
}}
=== Literatuer ===
* {{en}}{{aut|Hess, P.C.}}; '''1989''': -''Origin of Igneous Rocks'', (1999, Harvard University Press, Cambridge).
* {{en}}{{aut|Press, F.; Siever, R.; Grotzinger, J. & Jordan, T.H.}}; '''2003''':- ''Understanding Earth'', (2003, Freeman & co (4e drukprintinge)), ISBN 0-7167-9617-1.
* {{en}}{{aut|Thompson, G.R. & Turk, J.}}; '''1997''':- ''Introduction to Physical Geology'',(1997, Brooks Cole (2<sup>nd</sup> ed.), ISBN 0-03-024348-3.
* {{en}}{{aut|Winter, J.D.}}; '''2001''': - ''An introduction to igneous and metamorphic petrology'',(2001, Prentice-Hall), ISBN 0-13-240342-0.
 
[[Kategory:Geology]]
56.981

bewurkings