Ferskil tusken ferzjes fan "Willem IV fan Oranje-Nassau"

wurkleas
(→‎Bern: oers)
(wurkleas)
'''Willem IV Karel Hindrik Friso''' ([[1 septimber]] [[1711]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] – [[22 oktober]] [[1751]], [[De Haach]] yn Paleis Huis ten Bosch), wie [[prins fan Oranje]] en greve fan [[Hûs Nassau|Nassau-Dietz]]. Hy wie de earste erfsteedhâlder fan de Republyk fan de Sân Feriene Provinsjes. Hy wie yn syn dwaan en litten foarnaam, freedsum en minlik minsk, mar hie in soad te krijen mei in swakke sûnens en in fergroeiing fan syn rêch.
== Jeugd ==
Willem Karel Hendrik Friso waard bereberne yn Ljouwert as soan fan [[Johan Willem Friso fan Nassau-Dietz]] en [[Maria Louise fan Hessen-Kassel]] (Marijke-Meu). De fal fan in hynder, yn 1717 yn de tún fan [[Paleis Soestdyk|de simmerresidinsje]], die efkes foar syn libben frezen.
Willem IV krige mear as de wenstige opfieding fan aadlike bern. De prins studearre oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]] en oan de [[Universiteit Utert]]. Willem IV spruts meardere talen (wêrûndrwêrûnder Frysk) en wie ynteressearre yn skiednis; ek yn de fouten fan syn foargeslachtfoarteam, sa't er syn heechlearaar melde.
 
Syn beneaming hie in soad fuotten yn 'e ierde: der wienen kapers op de kust, en dêrby bninnebinne de boarnen net lyklûdich: elke auteur beweart wat oarrsoars.<ref>Willem IV oesoe earst yn [[1736]] mearderjierrich wurde. Alle beneamingen wienen mooglik in soarte yntinsjeferklearrings.</ref><ref>Neffens Nijhoffs lexicon wie Willem IV by syn berte daliks steedhâlder fan Fryslân, folge Grinslân yn [[1718]] en Drinte en Gelderlân yn 1722.</ref><ref>Neffens de Oosthoek (1917) waard hy yn 1720 yn Gelderlân, yn [[1729]] yn Grinslân en 1731 yn Fryslân beneamd.</ref> DErDer kin oannomd wurde dattdat hy yn novimber [[1722]] yn Gelderlân beneamd waard, mar earst hie hy dêr allinnich de titel en de talage.<ref>Dizze tastân duorre oant 1750. Porta, A. (1975) Johan en Gerrit Corver, side 199</ref> Yn 1726 waard him in plak yn de [[Rie fan Steate]] wegere troch de net-steedhâlderlike provinsjes. De ûntfangst fan de prins trije jier letter yn De Haach wie tige koel. Mar Drinte en Grinsl6anGrinslân soenen him yn 1729 en Fryslân yn [[1731]] ta steedhâlder beneamd hawwe.<ref>Encyclopedie van Friesland (1953)</ref> Sûnt dy tiid wie hy yn feite de heechste amtner fan dizze gewesten.
{{wurk}}
 
== Houlik ==
[[Ofbyld:MarijkeMeumetKinderen.jpg|thumb|''In jonge Willem IV mei syn mem en suster'']]
Al yn [[1721]] wie der sprake fan in houlik mei [[Anna fan Hannover]]. De Ingelske ambassadeur William Cadogan, de earste greve Cadogan, dy't mei [[Munter (famylje)|Margaretha Cecilia Munter]] troud wie, spile mooglik in grutte rol. De ûnderhannelingen foar it houlik fan Prinses Anna mei de Nederlânske foarst soene tolve jier duorje. Soks kaam meast troch de ynternasjonale polityk. Nei de dea fan Kening-Steedhâlder William/Willem III, yn it [[Twadde Steedhâlderleaze Tiidrek]], wienen Pruisyske en ek Ingelske diplomaten en juristen drok dwaande om foar harren foarst oanspraak te meitsjen op de begearlike titel 'Prins fan Oranje', mei alle hjirby hearrende emoluminten en besittings.
Doe't de erfenis fan steedhâlder Willem III regele waard yn in geheimferdrachgeheim ferdrach, bekend as it ([[Traité de partage]]) en Willem Karel Hendrik Friso as kening [[Frederik Willem I fan Pruisen]] as Prins fan Oranje erkend waarden, mar de earste de measte besittingen krige - Willem die ôfstân fan [[Greefskip Lingen]] en [[Foarstendom Moers|Moers]] - en de twadde nei't sein waard de measte skulden, rûn syn wearde op de houliksmerk op.
Op [[21 oktober]] [[1733]] gie hy foar it Gerjocht fan Ljouwert yn [[ûndertrou]].<ref>[http://www.tresoar.nl Tresoar - FriesFrysk HistorischHistoarysk en Letterkundigletterkundich CentrumSintrum]</ref>It houlik dat steld wie yn novimber [[1733]] waard útsteld, omdat de bemuoienissen fan syn takomstige skoanheit [[George II fan Grut-Brittanje|George II]] mei de Republyk net op priis steld waarden. Willem waard, mei troch alle alteraasje, siik en gie nei it kueroardekueroard [[Bath (Ingelân)|Bath]]. Pas inkele moannen letter wierd er genôch opknapt om te trouwen.
 
[[Georg Friedrich Händel|Händel]], dy't Anna en har jongere sussen klavesimbel- en muzykles jûn hie, en har as syn bêste learling beskôge, kopmponearrekomponearre ta gelegenheid fan it houlik syn Serenata ''Il Parnasso in Festa'' (HWV 73), wêrfoar't dielen út ''Athalia'' (HWV 52) brûkt binne. Op [[25 maart]] [[1734]] troude it paarpear yn de FrânseFrânske kapel fan it Paleis fan St. James. Händel komponearre hjirfoar, op in tekst fan Prinses Anna (nei twa psalmen), it antem ''This is the day the Lord hath made'' (HWV 262).
 
Yn Amsterdam waard it pear op [[8 maaie]] [[1734]] mei sa'n bytsje animo ûntfongen troch boargemaster [[Lieve Geelvinck]], dat it paar al nei in heal oere besluet om troch te reizgjen nei Ljouwert.
 
Yn Ingelân wie hy troch de [[universiteit fan Oxford]] mei in eare-doktoraat betocht en trede hy ta ta de [[Frijmitselderij]]. By syn weromkommen yn de RepubliekRepublyk ûntstienen ek lôzjes yn [[De Haach]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Sa hie hy in eigen hoflôzje "Antiqua Virtute et Fide" yn Ljouwert.<ref>{{Aut|Kwaadgras, E.}} (2003). ''Overzicht van Loges. Grootoosten der Nederlanden.'' Den Haag:Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden. side 286.</ref> Syn kok [[Vincent la Chapelle]] wie dêrmei anneks.
 
== As steedhâlder ==
[[Ofbyld:StadhouderWillemIV(3).jpg|thumb|''Steedhâlder Willem IV'']]
Yn 1740 bruts fannijs de [[Eastenrykske Suksesjeoarloch]] út, wêryn Eastenryk en Frankryk foar elkoar oer stiene. De Republyk keas yn 1747 de kant fan Eastenryk, om sa in buffersône tusken de republyk en Frankryk yn stân te hâlden, wêrnei't Frânske troepen de súdlike Nederlannen binnenfoelen. Yn in pear wike tiid feroveren de troepen fan [[Loadewyjk XV fan Frankryk|Loadewyk XV]] de wichtichste plakken yn Sieusk-Flaanderen. Yn panyk waard de prins op [[2 maaie]] [[1747]] beneamd taas Kaptein-Generaal en [[Steedhâlder]] fan alle gewesten fan de Republyk. Oer syn foegen koe Willem it nei in oantal kearen kearen net iens wurde mei de Steaten-Generaal.<ref>[http://www.nationaalarchief.nl/webviews/page.webview?eadid=NL-HaNA_3.01.22&pageid=N10128 3.01.22 - Inventaris van het archief van Anthonie van der Heim, (1710) 1737-1746]</ref> Se leinen him in ynstruksje foar dy't lyk wie mei dy út de [[Uny fan Utert (1579)|Uny fan Utert]]. Willem woe allinnich de eed ôflizze op de ynstruksje fan syn foargonger [[Willem III fan Oranje-Nassau|Willem III]].
 
Op 11 maaie 1747 die de prins syn yntree yn Amsterdam. As begroeting wienen net allinnich de boargemaster, mar ek alle predikanten oanwêzich. Wa't gjin oranje droech rûn de kâns yn de grêft dondere te wurden. Sels de hyns en ek de oksen op wei nei de slachter wienen der mei fersierd.<ref>{{Aut|Evenhuis, R.B.}} (1974): ''Ook dat was Amsterdam'', diel IV, side 282.</ref> Yn novimber fan datselde jier folge ferheffing ta [[erfsteedhâlder]] fan de Republyk, wêrby't ek de opfolging yn froulike line regele waard, want Willem IV hie doe allinnich mar in dochter. Hjirmei kaam in ein oan it [[Twadde Steedhâlderleaze Tiidrek]]. De organisator wie de porseleinferkeaper [[Daniël Raap]], in reedlik [[Doelisten|Doelist]], dy't de Oranjegesinde befolking mobilisearre.
Syn wichtichste riejouwers wiene greve [[Willem Bentinck|Bentinck]] en [[Mattheus Lestevenon]]. Yn de nije [[regearingsreglemint]]en krige de erfsteedhâlder mear ynfloed op de beneamingen. In soad ôfsette froedskipsleden krigen lykwols nei ferrin fan tiid harren setel werom. In beslút dat him net yn dank ôfnomd waard; de positive stimming ûnder de befolking foar de prins oer sloech finaal om, neffens [[Loadewyk Ernst fan Brunswyk-Lüneburg-Bevern]] yn in brief oan syn nicht [[Maria Theresia]].
 
Willem krige te krijen mei in weromrinnende ekonomy. It besykjenkrewearjen om de hannel oan te trúnjen troch it ynstellen fan in frijhaven, rûn troch tsjinwurking fan de admiraliteitskolleezjes op neat út. De bankier [[Thomas Hope]] en de polityk ekonoom [[Isaac de Pinto]] leanne hy mei respektyflik in funksje yn de [[West-Ynjeske Kompanjy|WIC]] en [[Feriene Eastynjeske Kompanjy|VOC]].
 
Willem IV stelde in soad belang yn in oanstelling fan [[Loadewyk Ernst fan Brunswyk-Lüneburg-Bevern|Loadewyk Ernst, hartoch fan Brunswyk-Wolfenbüttel]] doe't syn sûnens efterút gie. Anna fan Hannover nom de rinnende saken oer. Willem IV stoar op 22 oktober 1751 yn De Haach nei in kuer yn [[Aken (stad)|Aken]]. De beierdiging wie op [[4 febrewaris]] 1752 yn de [[Grêfkelder fan Oranje-Nassau|grêfkelder fan de Oranjes]] yn Delft. De erfsteedhâlder waard opfolge troch syn trije jier âlde soan. Anna fan Hannover naam de lânssaken waar oant 1759; Fryslân beneamde har skoanmem [[Maria Louise fan Hessen-Kassel|Marijke Meu]], dy't de funksje fan regintesse útoefene oant 1765.
 
== Ferskaat ==
Om 1750 zousoe Willem bijby eenin onbekendeûnbekende vrouwfrou enein Willem HendrikHindrik vanfan Nieuwkerke (overleden in 1820) hebbenoansetten verwekthawwe.{{feit||2009|09|17}} GezienSjoen de vermeendeûnderstelde impotentieympotinsje (diedy't zouferoarsake zijnwêze veroorzaaktsoe doortroch [[fimosis]] of voorhuidsvernauwingfoarhûgdfernauwing, waardoorwêrtroch't hijhy nietnet totta geslachtsgemeenschapgeslachtsmienskip inyn staatsteat waswie) vanfan Willem IV en de treffendesprekkende gelijkenislikenis wordtwurdt alsas natuurlijkenatuerlike vaderheit vanfan Willem V ookek genoemdneamd: [[Douwe Sirtema vanfan Grovestins]] (1710-1778).{{feit||2010|02|21}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
 
== Keppeling om utens ==
* http://www.herenvanholland.nl/eigenaar.cfm?eigenaarnummer=124
-------
 
[[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissipedy|>]]]]
<references/>
}}
 
 
[[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissipedy|>]]]]
[[Kategory:Greve fan Nassau]]
[[Kategory:Hûs Oranje-Nassau]]
56.977

bewurkings