Ferskil tusken ferzjes fan "Sofokles"

483 bytes fergrutte ,  6 jier lyn
L
red + oanfolling
L (Bot: Migrating 98 interwiki links, now provided by Wikidata on d:Q7235)
L (red + oanfolling)
[[Ofbyld:Sophokles.jpg|thumb|''Sofokles yn in [[himation]]. [[Romeinske Ryk|Romeinske]] moarmeren kopy fan in [[Grikelân|Gryksk]] orizjineel.]]
'''Sofokles''' of '''Sofoklês''' ([[Aldgryksk]]: (Σοφοκλῆς, Sophoklēs; [[Colonus Hippius|Kolonos]], [[496 f.Kr.]] - [[Atene]], [[406 f.Kr.]]) wie ien fan de'e trije grutte Attyske [[Attika|Attyske]] Trageedzje[[toanielskriuwer|trageedzjedichters]], neistnjonken [[Euripides]] en [[Aeschylus]].
 
== =Biografy ===
Hy waard berne yn 496 f.Kr. yn [[Colonus Hippius|Kolonos]] (in foarstêd fan [[Atene]]), as soan fan in rike smid (wapens)[[wapensmid]]. De jonge Sofokles krige in fersoarge opfieding, op sportyf mearmêd, mar ek op artistyk flak. Yn [[480 f.Kr.|480]] krige er, as jonge fan 16, de lieding fan en trede op as stjerútfierder by in oerwinningsfeest nei de [[Slach by Salamis]], neffens de leginde ûnder it goedkarrend each fan [[Aeschylus]], dy't ien fan de huldigden wie, wylst op datseldichste stuit in eintsje fierder op it eilân Salamis [[Euripides]] berne waard. Sofokles droech blykber syn literêr talint oer op syn neiteam. Syn soan [[Iofon]] wie ek treurspuldichter, krekt as in oerwûne pakesizzer, Sofokles “de Jongere”, foar wa't er iepentlik in swak hie.
 
Yn [[468 f.Kr.]] die jhySofokles foiarfoar it earsteearst mei oan de'e [[Dionysia]], de prestizjeuze toanielskriuwwedstryd fan 'e stêdsteat [[Atene (stêdsteat)|Atene]], en dat wie it begjin fan in tradysje dy't 60 jier duorje soe. Yn dy lange karriêre soesoed hyer 24 kear de 1e priishhadpriis heljewinne (yn 458 gie de 1e priishaadpriis foar de lêste kear nei Aeschylus, en yn 455 waard Euripides foar de earste kear selektearrebekroane). Neffens de ''[[Suda]]'', in tsiende-ieuske [[ensyklopedy]], skreau Sofokles yn syn libben yn totaal 123 toanielstikken, mar dêrfan binne mar sân yn folsleinens oant yn 'e moderne tiid bewarre bleaun.
Yn [[480 f.Kr.|480]] krige hy, as jonge fan 16, de lieding fan en trede op as stjerútfierder by in oerwinningsfeest nei de [[Slach by Salamis]], neffens de leginde ûnder it goedkarrend each fan [[Aeschylus]], dy't ien fan de huldigden wie, wyls at inkele kilometers fierder op it eilân Salamis [[Euripides]] berne waard.
 
Sofokles beweegde him yn Atene yn 'e heechste fermiddens. Mei ûnder mear [[Herodotos]] (skriuwer-histoarikus), [[Anaksagoras]] (filosoof), [[Hippodamus fan Milete|Hippodamos]] (arsjitekt) en [[Fidias]] (byldhouwer) makke er diel út fan 'e artistike en yntellektuële hegerein om [[Perikles]] hinne. Hy beklaaide in stikmannich hege politike en militêre funksjes. Sa wied er yn [[443 f.Kr.|443]]/[[442 f.Kr.|442]] ''hellenotamias'' (ien fan 'e tsien behearders fan 'e [[Delyske Bûn|Delysk-Attyske Bûnskas]]). Yn [[441 f.Kr.|441]] krige er mei Perikles it oerbefel yn in militêre [[Samyske oarloch|kampanje tsjin Samos]] (in "beleanning" foar syn ''[[Antigone (Sofokles)|Antigone]]'', bewearden syn rivalen). Fierdersoan ferfolle er yn 'e perioade [[425 f.Kr.|425]]-[[420 f.Kr.|420]] guon religieuze funksjes: as preester fan [[Asklepius|Asklepios]] stelde er û.o. syn wente ta beskikking fan 'e earetsjinst, yn ôfwachting fan 'e foltôging fan it nije hillichdoam foar Asklepios. Hy komponearre ek in kultus-liet ta eare fan Asklepios. En yn [[413 f.Kr.|413]], mei de bestjoerlike krisis dy't ûntstien wie nei de Ateenske [[Sisyljaanske Ekspedysje|nederlaach yn Sisylje]] waard er oansteld as ''próboulos'' mei bysûndere regearingsfolmachten.
Sofokles droech blykber syn literêr talint oer op syn neiteam. Syn soan [[Iofon]] wie ek treurspuldichter krektas in bastert-pakesizzer Sofokles “de Jongere”, deêr't er iepentlik in swak foar hie.
 
===Wurken===
Yn [[468 f.Kr.]] die jhy foiar it earste mei oan de [[Dionysia]], en dat wie it begjin fan in tradysje dy't 60 jier duorje soe. Yn dy lange karriêre soe hy 24 kear de 1e priis helje (yn 458 gie de 1e priis foar de lêste kear nei Aeschylus, en yn 455 waard Euripides foar de earste kear selektearre).
It meastepart fan syn oeuvre kaam ta stân yn de'e sombere oarlochsjierren fan de'e [[PeloponnesyskePeloponnezyske OarlochKriich]], wêrfan't de aktualiteit him wolris ynspirearre. Sa kaamûntstie bygelyks syn ferneamde ''[[Oidipous Tyrannos]]'' ta stân nei de pestepidemy dy’t de Ateenske befolking desimearre. Yn 407/6-406 kaamskreau er syn alderlêste wurk ta stân, (''[[OedipusOidipous teepi KolonosKolōnō]]'' (it stik waard pas postúm útfierd yn [[401 f.Kr.|401]]). Doe't syn rivaal Euripides yn [[406 v.Chr.|406]] stoar, seach men Sofokles yn 'e rou. Sels ferstoar er noch datselde jiers op 'e hege âlderdom fan 90 jier. Neffens syn biografen ferslokte er him op fatale wize, doe’t er by in banket op fersyk deklamearre út syn leaflingsstik, de ''Antigone''.
 
Sofokles hearde ta de heechste fermiddens yn Atene. Mei ûnder oare [[Herodotos]] (skriuwer-histoarikus), [[Anaxagoras]] (filosoof), [[Hippodamus fan Milete|Hippodamos]] (arsjitekt), [[Phidias]] (byldhouwer) makke hy diel út fan de artistike en yntellektuele fermidden om [[Perikles]].
 
Hy beklaaie in pear hege politike en militêre funksjes:
* yn [[443 f.Kr.|443]]/[[442 f.Kr.|442]] wie hy ''Hellenotamias'' (ien fan de tsien behearders fan de [[Delyske Bûn|Delysk-Attyske Bûnskas]]);
* yn [[441 f.Kr.|441]] krige hy mei Perikles it oerbefel yn in militêre [[Samyske oarloch|kampanje tsjin Samos]] (in "beleanning" foar syn ''[[Antigone (Sofokles)|Antigone]]'', bewearden syn rivalen);
* yn de perioade [[425 f.Kr.|425]]-[[420 f.Kr.|420]] beklaaide hy religieuze funksjes: û.o. as pryster fan [[Asklepius|Asklepios]] stelde hy syn hûs ta beskikking fan de earetsjinst, yn ôfwachting fan de foltôging fan it nije hillichdoam foar Asklepios. Hy komponearre ek in kultus-liet ta eare fan Asklepios;
* yn [[413 f.Kr.|413]], mei de bestjoerlike krisis dy’t ûntstien wie nei de Ateense [[Sisyljaanske ekspedysje|nederlaach yn Sisylje]] waard hy oansteld as ''próboulos'' mei bysûndere regearingsfolmachten.
 
It meastepart fan syn oeuvre kaam ta stân yn de sombere oarlochsjierren fan de [[Peloponnesyske Oarloch]], wêrfan de aktualiteit him wolris ynspirearre. Sa kaam bygelyks syn ferneamde ''Oidipous'' ta stân nei de pestepidemy dy’t de Ateenske befolking desimearre. Yn 407/6 kaam syn alderlêste wurk ta stân, [[Oedipus te Kolonos]] (it stik waard pas postúm útfierd yn [[401 f.Kr.|401]]).
 
Doe't syn rivaal Euripides yn [[406 v.Chr.|406]] stoar, seach men Sofokles yn de rou. Sels ferstoar hy noch datselde jier op de segene leeftyd fan 90 jier. Neffens de biografen ferslokte hy him deadlik doe’t hy by in banket op fersyk deklamearre út syn leavelingsstik, de ''Antigone''.
{{Commonscat|Sophocles}}