Fryske talen: ferskil tusken ferzjes

5.331 bytes grutter ,  7 jier lyn
L
red hiele side + oanf mei bettere kaartsjes
L (removing old-formated (incorrect) interwiki)
L (red hiele side + oanf mei bettere kaartsjes)
{{Universele ynfoboks taalfamylje
[[Ofbyld:Friesetaalgebied.png|thumb|right|200px|It Fryske taalgebiet hjoeddeisk]]
| namme = Fryske talen
[[Ofbyld:Friesengebiet.png|thumb|It âlde wen- en taalgebiet fan de Friezen]]
| oare namme(n) =
De '''Fryske talen''' foarmje in lytse subgroep fan 'e [[Noardwestgermaanske talen]], dy't wer diel útmeitsje fan 'e [[Westgermaanske talen]].
| lokaasje = [[Noardwest-Jeropa]]
| tal talen = 3
| tal sprekkers = 612.000 <small>(2004)</small>
| taalfamylje = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]<br> &nbsp;&nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● '''Frysk'''
| subgroepen = ● [[Eastfrysk]]<br> ● [[Noardfrysk]]<br> ● [[Westerlauwersk Frysk]]
}}
De '''Fryske talen''' foarmje in lyts subgroepke fan 'e [[Noardwestgermaanske talen]], dy't wer diel útmeitsje fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Ta dizze [[taalkloft]] hearre it (Westerlauwersk) [[Frysk]], it [[Noardfrysk]] en it [[Eastfrysk]], wêrby't fan dy lêste taal inkeld noch it [[Sealterfrysk]] oer is, mei't alle oare [[dialekt]]en útstoarn binne. De Fryske talen waarden yn [[2004]] as memmetaal sprutsen troch likernôch 612.000 minsken, benammentlik yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Fryslân]], en fierders yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Noard-Fryslân]] en [[Sealterlân]].
 
== Skiednis ==
De Fryske talen binne (Westerlauwersk) [[Frysk]], [[Noardfrysk]] en [[Eastfrysk]]. Fan it Eastfrysk binne lykwols alle dialekten útstoarn, útsein it [[Sealterfrysk]]. De Fryske talen wurde as memmetaal sprutsen troch likernôch 610.000 minsken, benammentlik yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Fryslân]] en fierders yn [[Noard-Fryslân]] en [[Sealterlân]] yn [[Dútslân]].
De Fryske talen hawwe al in lange [[skiednis]]. De Fryske taal sa't dy yn 'e [[Iere Midsieuwen]] sprutsen wêze moat, en dy't wol it [[Proto-Frysk]] neamd wurdt, is net oerlevere, útsein yn koarte [[runen|rune-ynskripsjes]] fan 'e [[sânde ieu]] ôf. It Frysk út it tiidrek tusken [[1150]] en [[1550]] wurdt it [[Aldfrysk]] neamd. De ierste Aldfryske tekst is in fragmintaryske [[Psalmen|psalm]]oersetting út 'e [[tolfde ieu]]. Yn 'e Aldfryske perioade skaten it [[Eastfrysk]] en it [[Noardfrysk]] har fan it [[Westerlauwersk Frysk]] ôf, wêrnei't se in selsstannige ûntjouwing folgen. It Eastfrysk stoar dêrby tusken [[1300]] en [[1900]] út yn frijwol hiel [[East-Fryslân]], mei útsûndering fan it [[Waadeilân]] [[Wangereach]] (dêr't it lykwols yn 'e midden fan 'e [[tweintichste ieu]] útstoar) en it [[Sealterlân]], dat lange tiid isolearre wie om't it omjûn waard troch hast ûntrochkringbere [[fean]]sompen.
[[File:Lânkaart lokaasje Fryske talen.PNG|thumb|left|250px|De lokaasje fan 'e Fryske taalkloft yn [[Noardwest-Jeropa]].]]
 
It Westerlauwersk Frysk ûntwikkele him ta it [[Midfrysk]], dat tusken [[1550]] en [[1820]] sprutsen waard. Ut dat tiidrek binne net in soad teksten bewarre bleaun, om't it Frysk doedestiden mar kwealk skreaun waard. Wol datearret it wurk fan 'e grutte [[skriuwer]] [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]-[[1666]]) út dy snuorje. Fan [[1820]] ôf wurdt it [[Nijfrysk]] sprutsen, wêrfan't de ûntjouwing gearfalt mei it nije brûken fan it Frysk as skriuwtaal, lykas troch de [[bruorren Halbertsma]] mei harren ''[[Rimen en Teltsjes]]''. Troch in proses fan oanhâldende standerdisaasje is yn 'e [[19e ieu|njoggentjinde]] en [[tweintichste ieu]] in Westerlauwersk Fryske standerttaal ûntwikkele, it saneamde [[Standertfrysk]], dat op 'e skoallen ûnderwiisd wurdt. Ferskate ôfwikende Westerlauwerske rânedialekten, lykas it [[Hylpersk]] en it [[Skiermûntseagersk]], hawwe oan dy standerttaal part noch diel hân.
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;
|-
!Frysk
|''holle''||''foarholle''
|''each''||''noas''||''mûle''||''tosk''
|''kin''||''wang''||''sliep''||''ear''
|-
!Eastfrysk (Sealterfrysk)
|''Kop''||''Stierne''
|''Oge''||''Nose''||''Mule''||''Tusk''
|''Keeuwe''||''Soke''||''Tuddenge''||''Oor''
|-
!Noardfrysk (Mooring)
|''hood''||''foorhood''
|''uug''||''noos''||''müs''||''täis''
|''kan''||''siik''||''teening''||''uur''
|-
!Noardfrysk (Fering)
|''hood''||''braanj''
|''uug''||''nöös''||''mös''||''tus''
|''kan''||''sjuuk''||||''uar''
|}
 
De Fryske talen binne nau besibbe oan 'e [[Angelsaksyske talen]]. Hja hawwe har lykwols oars ûntwikkele troch de oanhâldende ynfloed fan omlizzende talen.
 
== Klassifikaasje ==
De Fryske talen hearre ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske taalkloft]], dy't ek de nau besibbe [[Angelsaksyske talen]] omfettet, mei dêrûnder it [[Ingelsk]]. Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it [[Skotsk]], is dat al lang net mear wier. Yn 'e [[Midsieuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de ieuwen hinne sterk útinoar groeid.
* [[Yndo-Jeropeesk]]
[[File:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.PNG|thumb|right|350px|It terreinferlies fan it [[Frysk]] yn [[Nederlân]] en [[Dútslân]] troch de ieuwen hinne]]
** [[Germaanske talen|Germaansk]]
 
*** [[Westgermaansk]]
De Noardwestgermaanske talen meitsje yn 'e mande mei de [[Súdwestgermaanske talen]] ([[Nederlânsk]], [[Dútsk]], ensfh.) diel út fan 'e [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]], dy't mei de [[Noardgermaanske talen]] ([[Noarsk]], [[Deensk]], [[Sweedsk]], ensfh.) en de útstoarne [[Eastgermaanske talen]] de gruttere [[Germaanske talen|Germaanske taalfamylje]] foarmet. De Germaanske talen meitsje op har beurt wer diel út fan 'e [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje]], dat ien fan 'e grutste [[taalfamylje]]s fan 'e wrâld is. Dêrta hearre bgl. ek talen as it [[Frânsk]], [[Spaansk]], [[Portegeesk]], [[Italjaansk]], [[Welsk]], [[Iersk]], [[Gryksk]], [[Albaneesk]] [[Poalsk]], [[Russysk]], [[Litousk]], [[Armeensk]], [[Perzysk]], [[Koerdysk]], [[Hindy]] en [[Urdû]].
**** [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaansk]] (Anglo-Frysk)
***** Frysk
 
== Tal sprekkers ==
Neffens gegevens út [[2004]] sprieken doe yn [[Nederlân]] likernôch 500.000 minsken it [[Westerlauwersk Frysk]] as memmetaal, wêrfan 347.000 yn 'e provinsje [[Fryslân]], 3.000 yn it [[Grinslân|Grinslanner]] [[Westerkertier]] en de rest om utens yn oare dielen fan it lân. Dêr kamen noch 80.000 oant 100.000 Fryske lânferhuzers yn oare dielen fan 'e wrâld by, wat it totaal op sa'n 600.000 brocht. Yn in [[Ingelsk]]talige publikaasje út [[1976]] wurdt it tal sprekkers fan it Westerlauwersk Frysk yn Nederlân op 700.000 rûze,<ref>Stephens, Meic, ''Linguistic Minorities in Western Europe'', Llandysul, 1976 (Gomer Press), s. 567.</ref> mar dêrby is nei alle gedachten gjin ûnderskie makke tusken memmetaalsprekkers en lju dy't it Frysk letter as twadde of trêde taal oanleard hawwe.
Yn Fryslân sprekke likernôch 440.000 minsken de Fryske taal (2004), wêrfan krek wat mear as de helte fan de minsken as memmetaal. Der wurdt ek Frysk sprutsen yn it [[Grinslân|Grinslanner]] [[Westerkertier]], yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Sealterlân]] en yn [[Noard-Fryslân]] yn [[Sleeswyk-Holstein]] oan de Dútsk-[[Denemark|Deenske]] grins. Yn de streek [[East-Fryslân]] wurdt gjin Frysk mear sprutsen. Yn elts fan dizze gebieten wurde oare fariëteiten fan it Frysk sprutsen. It dialekt fan it Frysk yn de Nederlânske provinsje Fryslân is it [[Westerlauwersk Frysk]]. Mei Westerlauwersk wurdt de lizzing fan de lokaasje wêr’t de taal sprutsen wurdt bedoeld, westlik fan de [[rivier]] de [[Lauwers]], dat de grins tusken Fryslân en Grinslân foarmet. It Frysk sa’t dat op de Nederlânske skoallen ûnderwezen wurdt, en yn offisjele stikken brûkt wurdt, is it [[Standertfrysk]]. Der is al lange tiid gjin ûndersyk dien nei it tal minsken dat wrâldwiid Frysk sprekt dien. Yn in publikaasje út 1976 wurdt it tal sprekkers yn Nederlân fan it Westerlauwersk Frysk, dat by fier it grutste tal sprekkers fan de Fryske talen hat, op 700.000 rûze.<ref>Meic Stephens 1976: ''Linguistic Minorities in Western Europe''. Llandysul: Gomer Press, p. 567.</ref>
 
Yn Saterlân'e [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Sealterlân]], yn [[East-Fryslân]], binne likernôchtusken de 1.500 en 2.000500 minsken dy’t Sealtersk[[Sealterfrysk]] prate. <ref>"Gegenwärtige[[Marron Schätzungen schwanken zwischen 1C.500 und 2.500."Fort|Fort, Marron C.]], Fort: ''Das Saterfriesische.'', Inyn: Horst Haider Munske, Horst, en [[Nils Århammar:|Århammar, Nils]], ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian Studies.'', Niemayer (Tübingen, 2001 (Niemayer): "''Gegenwärtige Schätzungen schwanken zwischen 1.500 und 2.500.''"</ref> Yn [[Noard-Fryslân]], binneyn 'e Dútskte dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]], tsjin 'e [[Denemark|Deenske]] grins oan, wurdt troch likernôch noch 10.000 minsken dy’t it [[Noardfrysk]] sprekkesprutsen. <ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=frr Ethnologue.com]</ref> DeDêrby measte fanbinne de minskengrutste dy’tNoardfrysktalige dizze taal prate wenjemienskippen op de'e eilannen [[Söl]], [[Feer]], en [[Oomram]] ente [[Helgolân]]finen.
 
== Skiednis Taalferliking==
Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt).
Frysk hat al in lange skiednis. De Fryske taal dy't tusken 1100 en 1575 sprutsen waard wurdt it [[Aldfrysk]] neamd. Der binne Aldfryske teksten bekend út de [[7e ieu]]. It Frysk fan 1500 oant likernôch 1820 wurdt it [[Midfrysk]] neamd. Fan dizze tiid binne net in soad teksten bewarre bleaun, omdat der kwealik yn skreaun waard. Ien fan de minsken dy't dat al dy't wie de skriuwer [[Gysbert Japicx]] (1603-1666), wêrnei ek de [[Gysbert Japicxpriis]] nomd is. It Frysk fan nei 1820 oant no is it [[Nijfrysk]].
{| class="wikitable"
|-
!taal
!colspan="9"|foarbyldwurden
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|-
|[[Sealterfrysk]]:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|-
|[[Noardfrysk]]:<br> <small>(Mooring)</small>
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|-
|[[Noardfrysk]]:<br> <small>(Fering)</small>
|''hood''
|''braanj''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|}
 
Ferlykje ek de ûndersteande sin yn 'e Fryske talen, de [[Angelsaksyske talen]] en ferskate oare [[Germaanske talen]].
{| class="wikitable"
|-
!taal
!foarbyldsin
|-
| [[Westerlauwersk Frysk]]:
| ''De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.''
|-
| [[Sealterfrysk]]:
| ''Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
|-
| [[Noardfrysk]]: <br><small>(Mooring)</small>
|''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
|-
| [[Ingelsk]]:
| ''The boy stroked the girl around the chin and kissed her on the cheeks.''
|-
| [[Lancashire]]-[[Ingelsk]]:
| ''Th' lad strorkt 'lass on 'jib an busst er on th' cheaks.''
|-
| [[Skotsk]]:
| ''The laddie straikit the lassie aboot the chin an kisst her on the chowk.''
|-
| [[Nederlânsk]]:
|''De jongen aaide/streek het meisje langs haar kin en kuste/zoende haar op haar wangen.''
|-
| [[Grinslânsk]]:
| ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wange.''
|-
| [[Eastfrysk-Nederdútsk]]:
| ''De Fent/Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
|-
| [[Keulsk]]:
| ''Dä Fänt/Jong strech däm Weech öm et Kenn un büzd em op de Backe.''
|-
| [[Dútsk]]:
| ''Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste es auf die Wange.''
|-
| [[Deensk]]:
| ''Drengen strøg/aede pigen på hagen og kyssede hende på kinden.''
|-
| [[Sweedsk]]:
| ''Pojken strök/smekte flickan på hakan och kysste henne på kinden.''
|}
 
== Sjoch ek ==
* [[Frysk]]
* [[Westfrysk]]
* [[Eastfrysk]]
* [[Noardfrysk]]
* [[SealterskSealterfrysk]]
* [[Westfrysk]]
 
{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':<br>
<references/>
'''boarnen''':<br>
* {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
* ――, ''Grote Winkler-Prins Encyclopedie'', Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
* {{Aut|Hofstra, T.}}, ''Oudnoors I'', Grins, 1996.
* {{Aut|Nieuwenhuijsen, P.M.}}, ''Het Verschijnsel Taal'', Bussum, 1995 (Coutinho), ISBN 9 06 28 39 894.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Frisian_languages ''References'', op dizze side].
}}
 
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Frysk]]