Ferskil tusken ferzjes fan "Ferstjerren"

5.257 bytes grutter ,  4 jier lyn
red + fral oanf
L (Ieneach fan 'e Esk moved page Ferstjerre to Ferstjerren: it is 'it ferstjerren')
(red + fral oanf)
It '''ferstjerren''', '''stjerren''' of '''deagean''' is it proses dêr't in [[libben]] [[organisme]] troch [[dea]] rekket. It is dêrmei de lêste faze fan it [[libben]]. Ferstjerren fynt oer it algemien plak trochdat troch [[orgaan (lichemsdiel)|orgaanfalen]] it [[lichem]] fan in organisme de libbensfunksjes net mear ûnderstypje kin. Dy libbensfunksjes falle dêrby ien foar ien of tagelyk wei oant de dea berikt en it libben útdôve is. It ferstjerren wurdt yn 'e regel beskôge as in [[drôvens|drôf]] en ûnoangenaam barren, benammen foar [[minske]]n, mar ek foar guon [[bist]]esoarten, lykas [[minskapen]], [[oaljefant]]en en [[walfisk]]en. De efterbliuwende [[famylje (besibskip)|famylje]] en/of neie [[freon]]en wurde sadwaande de [[djipdrôven]] neamd. De drôvens komt fuort troch it [[gefoel]] fan [[affeksje]] foar de stjerrende en/of it ferbrekken fan 'e [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei him of har. Ek oare gefoelens spylje in rol, lykas jins eigen [[eangstme foar de dea]] dêr't men by in stjergefal mei konfrontearre wurdt, [[begrutsjen]], [[somberens]], [[iensumens]] en [[rou]]. It mooglike bestean fan in [[hjirneimels]], sa't dat yn in protte [[religy]]en foarsteld wurdt, mei [[himel|beleanning fan goede dieden]] dy't by it libben ferrjochte binne en [[hel|bestraffing fan ferkearde dieden]], kin in protte djipdrôven in beskaat soelaas biede.
{{stobbe|biology}}
 
Hoe't it ferstjerren krekt ferrint, hinget yn hege mjitte ôf fan 'e fraach hoe't it proses yn wurking steld is en hoe fluch oft de dea ynset. It ferstjerren kin stadich of fluch gean, en der kin sprake wêze fan in [[bewustwêzen|bewust]] belibjen fan it proses troch de stjerrende, of fan in [[koma]], dêr't de stjerrende him [[bewusteleazens|ûnbewust]] troch is fan wat der mei him bart. As it ferstjerren stadich ferrint, is der faak sprake fan in [[sykte]] of fan in [[natuerlik ferstjerren]] troch [[ferâldering|âlderdom]]. Men sprekt dan [[oerdrachtlike sin|oerdrachtlik]] ek wol fan in [[siikbêd]] of [[stjerbêd]]. Yn in terminaal stadium binne in protte [[symptoom|symptomen]] itselde as by in persoan dy't yn [[shock]]tastân rekke is.
'''Stjerre''' is it proses dat oan de [[dea]] foarôfgiet, it is lêste fase fan het [[libben]]. Stjerren is yn it generaal in proses dat oanjout dat troch orgaanfalen de libbensfunksjes fan in libbend organisme weifalle oant de dea berikt is.
 
By sa'n stadich ferrinnend ferstjerren kinne ferskate fazen ûnderskaat wurde. It begjint wol mei in oplibbing fan 'e (bedrukte) [[stimming]] fan 'e stjerrende troch in [[gefoel]] fan [[eufory]]. Dêrby ferdwynt faak ek de [[pine]], as men dy hie. Dêrnei begjinne de [[sintúch|sintugen]] har funksje te ferliezen: it [[gesichtsfermogen]] nimt ôf, folge troch de [[smaak (sintúch)|smaak]]. (It [[gehoar]] bliuwt lykwols oan it lêst ta yntakt.) Dan begjinne de [[refleks (biology)|refleksen]] te ferminderjen, en kin men mar dreech mear [[slokken|slokke]] en [[hoastjen|hoastje]]. Dêrnei begjint in algemiene [[spierferslopping]]: de [[each|eagen]] en [[mûle]] slute net mear goed, en de [[kringspier]]en fan 'e [[urineblaas|blaas]] en it [[rektum]] geane iepen, mei as gefolch dat der mooglik [[ynkontininsje]] plakfynt. De [[pupil (each)|pupillen]] fan 'e eagen wurde wider en de [[bloedsirkulaasje]] stûket, dêr't de [[hûd]] bleek en geizen en de [[lippen]] blauwich fan wurde. De hûd fielt tsjin dy tiid kâld en klam oan troch it brekme oan bloedstream.
 
Uteinlik makket it delgean fan 'e [[bloeddruk]] dat de stjerrende it [[bewustwêzen]] ferliest. Op 'e [[skonk]]en ûntsteane dan gauris dûnkere plakken: eilantsjes fan [[bloed]] dat troch de [[swiertekrêft]] nei ûnderen ta sakket om't de bloeddruk dan te leech is om it noch om te pompen. Dy 'eilantsjes' wurde ek wol lykplakken neamd, mar se foarmje in oar ferskynsel as de ''livor mortis'' of [[lykplakken]] dy't nei de yntrede fan 'e [[dea]] ûntsteane. De trekken fan it [[antlit]] wurde skerper om't it bloed fuortlûkt út 'e [[kapillêre bloedfetten]] om nei [[orgaan (lichemsdiel)|organen]] ta te rinnen dy't fan belang binne foar de ynstânhâlding fan it libben. Yn it lêste stadium fan it ferstjerren wurdt it [[sykheljen]] fan 'e stjerrende ûnregelmjittich, sawol yn djipte as yn frekwinsje. Boppedat kin it sykheljen fan 'e stjerrende [[benaudens (sykheljen)|benaud]] oandwaan en in ruteljend leven meitsje trochdat der út 'e [[bloedfet]]ten focht yn 'e [[longblaaske]]s bedarret yn in proses dat [[dekompinsaasje]] hjit.
 
Yn in gefal fan akút ferstjerren binne de symptomen oars. Hjirby komme de symptomen nammentlik net fuort út it stadichoan stillizzen fan 'e libbensûnderstypjende funksjes fan it lichem, mar út it falen fan ien of mear spesifike organen dy't sadanich [[ferwûning|ferwûne]] rekke binne dat se ophâlde mei funksjonearjen. Nei it bliuwend weifallen fan 'e [[hertslach]] en it [[sykheljen]] wurdt in persoan as dea beskôge. Men seit dan dat immen [[biologysk dea]] is. As de [[harsens]] net mear funksjonearje en der gjin mooglikheid is om 'e skea te reparearjen, mar it lichem libbet noch wol om't it klopjen fan it [[hert]] net fan harsensaktiviteit ôfhinklik is, seit men dat immen [[harsensdea]] is. Yn sa'n gefal wurdt soms it lichem noch in skoft yn libben holden mei [[beäzemingsapparatuer]] foar [[transplantaasje]] fan [[orgaandonaasje|donearre organen]]. Minsken kinne ek [[klinysk dea]] wêze; dat is in sitewaasje dy't mooglik noch werom te draaien falt troch [[genêskunde|medyske behanneling]], lykas [[mûle-op-mûlebeäzeming]], [[hertmassaazje]] of it tatsjinjen fan in [[elektrisiteit|elektryske skok]] om it hert wer op gong te helpen.
 
{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Aulnis de Bourouill, Adrienne d'}}, ''Doodgaan, watWat isIs datDat? Hartdood, klinischKlinisch doodDood, schijndoodSchijndood, hersendoodHersendood'', door [[Adrienne d'Aulnis de Bourouill]], Utrecht, 1984 (Bohn, Scheltema & Holkema), 1984. ISBN 90-313-0681-9 03 13 06 819.
----
{{commonscat|Death}}
}}
 
[[Kategory:Dea]]
[[Kategory:Libbenssyklus]]
[[Kategory:Biology]]
[[Kategory:Ferâldering]]