Ferskil tusken ferzjes fan "Helgolân"

1.628 bytes grutter ,  2 jier lyn
gjin bewurkingsgearfetting
{{Universele ynfoboks gebiet
[[Ofbyld:Helgoland Vogelperspektive sx.jpg|thumb|right|300px|Helgolân (foar) en Düne (efter)]]
| namme = Helgolân
[[File:Helgoland location map in Germany.svg|thumb|Lizzing fan Helgolân]]
| ôfbylding = Helgoland Vogelperspektive sx.jpg
| ôfbyldingsbreedte = 270px
| ôfbyldingstekst = Helgolân (foar) en Düne (efter)
| soarte gebiet =
| ynwennertal = 1.246 <small>(31 desimber 2017)</small>
| oerflak = 1,7 km²
| befolkingstichtens =
| lân = Dútslân
| bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Sleeswyk-Holstein]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Pinneberch]]
| bestjoerlike ienheid 3 =
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| haadplak =
| grutste plak =
| stifting =
| tiidsône =
| simmertiid =
| webside = [http://www.helgoland.de/ www.helgoland.de]
}}
[[Ofbyld:Pinneberg (Helgoland).jpg|thumb|270px|Helgolanner kliffen en de 61,3 meter hege Pinneberch.]]
'''Helgolân''' (ek: ''Hilgelân'', [[Noardfrysk]]: ''Deät Lun'' (It Lân), [[Dútsk]]: ''Helgoland'', [[Ingelsk]]: ''Heligoland'') is in eilân yn de [[Noardsee]]. Helgolân leit yn de [[Helgolânske Bocht]], dat ûnderdiel is fan de [[Dútske Bocht]], en leit sa'n 69 kilometer noardlik fan [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]]. It eilân falt ûnder de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]]. Neist Helgolân leit it eilantsje [[Düne]]. Tegearre foarmje dy twa eilannen de [[Helgolân (eilannegroep)|eilannegroep Helgolân]]. Helgolân is gjin ûnderdiel fan it [[Dûanegebiet fan de Euroeepske Uny]] wêrtoch't de winkels harren produkten belestingfrij ferkeapje kinne.<ref>Webside fan it Eastenrykske Bundesministerium Finanzen: [https://www.bmf.gv.at/zoll/zollgebiet-der-eu.html Zollgebiet der EU]</ref>
 
 
== Namme ==
Foar de 19e iuw wienen der ferskate nammen foar it eilân yn gebrûk. Dy nammen binne op âlde kaarten oerlevere. Foarbylden binne 'Heelge Landt', 'Heiligland' en 'Hilliglandt'. Yn it Standertfrysk wurdt gauris de namme ''Hilgelân'' brûkt. 'Hilgelân' soe stean kinne foar ''hillich lân''. In oare Standertfryske fariant, in streekrjochte oersetting fan it Dútske 'Helgoland', is ''Helgolân''.
It eilân wie yn de tiid fan de misjonarissen [[Willibrord]] (om 700) en [[Liudger]] (om 785) bekend as Forsitelân. [[Forsite]] wie in Fryske God dy't op 't eilân bysûnder omtinken krige.<ref>Alcuin, ''Vita Sancti Willibrordi'', sa likernôch om 796, haadstik 9 o/m 12 [http://www.fordham.edu/halsall/basis/alcuin-willbrord.html (digitaal yn it Ingelsk)]</ref><ref>Altfridus, '' Vita sancti Liudgerii'', sa likernôch om 840, haadstik 19 </ref> It eilân wurdt ek wol yn ferbân brocht mei it wenplak fan de God [[Forsite]]. Dan soe it wêze kinne dat de sêge fan de tolve [[asega]]'s him op it Hilgelân ôfspile.
 
Yn it [[Halûndersk]] hjit it eilân ''Deät Lun'' (it lân). It Halûndersk is it [[Noard-Frysk]]e dialekt fan 't Hilgelân.
De namme '''Hilgelân''' komt fan oarsprong wierskynlik fan '''hillich lân'''. Yn it Frysk binne der twa farianten fan de namme. ''Helgolân'' wurdt it meast brûkt. Dêrneist is der noch de fariant ''Hilgelân''. De lêstneamde fariant is neffens de wierskynlike etymology de bettere oersetting, mar wurdt it minste brûkt.
 
It eilân wie yn de tiid fan de misjonarissen [[Willibrord]] (om 700) en [[Liudger]] (om 785) bekend as ''Forsitelân'' of ''Fostelân''. [[Forsite]] wie in Fryske heidenske God dy'ten opsoe 'tmei it eilân bysûnderferbûn omtinkenwest krigehawwe.<ref>Alcuin, ''Vita Sancti Willibrordi'', sa likernôch om 796, haadstik 9 o/m 12 [http://www.fordham.edu/halsall/basis/alcuin-willbrord.html (digitaal yn it Ingelsk)]</ref><ref>Altfridus, '' Vita sancti Liudgerii'', sa likernôch om 840, haadstik 19 </ref> It eilân wurdt ek wol yn ferbân brocht mei it wenplak fan de God [[Forsite]]. Dan soe it wêze kinne dat de sêge fan de tolve [[asega]]'s him op it Hilgelân ôfspile.
Yn it [[Halûndersk]] hjit it eilân ''Deät Lun'' (it lân). It Halûndersk is it [[Noard-Frysk]]e dialekt fan 't Hilgelân.
 
== Geografy ==
[[Ofbyld:HeligolandHelgoland 07-2016location photo18map in Germany.jpgsvg|thumb|right100px|steile rotswandleft|Lokaasje fan Helgolân]]
[[Ofbyld:Heligoland 07-2016 photo18.jpg|thumb|right|Reade kliffen fan Helgolân]]
It Hilgelân leit yn de [[Dútske bocht|Dútske Bocht]], sa likernôch 70 km út de kust yn de [[Noardsee]]. Bestjoerlik is it eilân ûnderdiel fan de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] en it distrikt [[Pinneberch (distrikt|Pinneberch]]. It eilân is 1,7 km² grut en der wenje 1.267 minsken (2008).<ref>[http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj084_S.pdf Statistikamt Nord: Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein am 31. Dezember 2008] PDF-triem (sjoen op 22.04.2010)</ref>
Helgolân leit yn de [[Helgolânske Bocht]], dat ûnderdiel is fan de [[Dútske Bocht]], en leit sa'n 69 kilometer noardlik fan [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]]. Bestjoerlik is it eilân ûnderdiel fan de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] en it distrikt (''Landkreis'') [[Pinneberch (distrikt)|Pinneberch]]. It haadeilân is 1 km² grut en der wenje 1.246 minsken (2017).<ref>[https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Statistische_Berichte/bevoelkerung/A_I_2_S/A_I_2_vj_174_Zensus_SH.xlsx Statisk Amt Nord] (sjoen op 10 desimber 2018)</ref> It eilân is bekend om syn steile reade rotsen. De Lange Anna is in frijsteande rots oan de noardkant en is in symboal fan Hilgelân.
 
It oerflak fan de folsleine gemeente Helgolân is 4,2&nbsp;km². Dêrby hearre dielen fan de see en it havengebiet.
Op it eilân wurdt in ûnderskied makke tusken ''boppelân'' en ''ûnderlân''. It ûnderlân rint fan it súdwesten nei it noardeasten om de sa likernôch 60 meter hege rots hinne. It ûnderlân is mei twa treppen en in lift ferbûn mei it boppelân.
 
It eilân is bekend om syn steile reade rotsen. De Lange Anna is in frijsteande rots oan de noardkant en is in symboal fan Hilgelân. Oan de noardeastkant fan it eilân is in lyts strân. Oan de súdwestkant is noch goed te sjen hoe slim it bombardemint fan de Britten yn 1947 west hat, dêr binne noch oerbliuwsels fan de âlde Dútske bunkers te finen. Sûnt de stoarm fan 1720/21<ref>[http://books.google.nl/books?id=g_f5O74m47YC&pg=RA1-PA486&dq=1720+Helgoland Helgoland-1711/21]</ref> is Hilgelân fan [[Düne]] skieden.
 
Op it eilân wurdt in ûnderskied makke tusken ''boppelân'', ''ûnderlân'' en ''middelân''. It ûnderlân rint fan it súdwesten nei it noardeasten om de sa likernôch 50 meter hege reade rotsen hinne. Oan de noardeastkant fan it eilân is in lyts strân, mar troch de sterke streaming net gaadlik om dêr te swimmen. De havens fan Helgolân lizze oan de súdein fan it ûnderlân. Mei it [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân|opblazen fan de bunkers]] en de de bombardeminten dy't dêrop folgen, is it ''middelân'' ûntstien. It súdeastlike diel fan it boppelân is mei huzen beboud. Op it boppelân is ek it heechste punt fan Helgolân, de saneamnde ''Pinneberch'' mei in hichte fan 61,3 meter.<ref>[https://www.shz.de/lokales/pinneberger-tageblatt/20-jahre-helgolaender-gipfelkreuz-id20906437.html 20 Jahre Helgoländer Gipfelkreuz – Quelle: https://www.shz.de/20906437 ©2018]</ref>
 
{{Panorama|Helgolandpanorama vom Pinneberg.jpg|1400px|Panorama fan it ûnbeboude diel fan it boppelân, fanôf de Pinneberch sjoen. It ûnderlân en middelân binne op dizze foto net te sjen.}}
 
== Skiednis ==
[[Ofbyld:Helgoland - Vogelperspektive (1890-1900).jpg|thumb|Helgoland om 1900 hinne]]
=== Iere skiednis ===
Helgolân waard yn de 7e iuw troch Friezen bewenne. Neffens in berjocht fan de kristlike [[misjonaris]] [[Willibrord]] wie kening [[Redbad]] om 700 hinne in skoftlang op it eilân. Willibrord besocht de Hilgelanner Friezen yn it tiidrek 690-714 fergees te kerstenjen. 100 jier letter slagge it [[Liudger]] en bekearje de Hilgelanners.
[[Ofbyld:Helgoland - Vogelperspektive sx(1890-1900).jpg|thumb|right|300px|HelgolânHelgoland (foar)om en1900 Düne (efter)hinne]]
 
Yn de 12e iuw foel Hilgelân formeel ûnder de Deenske kroan. It eilân is bekend wurden om syn piraten. It kin goed wêze dat de [[Likedielers]] it eilân om 1400 hinne as thúshaven brûkten. Yn de iuwen dêrnei foel Hilgelân formeel ûnder it hartochdom Sleeswyk, dat ûnder de Deenske kroan stie.