Jezus (histoarysk)

Under construction icon-red.svg
Oan dizze side wurdt noch wurke!

Fier hjir asjebleaft gjin bewurkings út oant de skriuwer mei de side klear is.



Jezus fan Nazaret (Arameesk: ישוע Jesjûa of Jesjû`, Gryksk: Ἰησοῦς Jésous; Nazaret (?), om 5 f.Kr. hinne - Jeruzalim, om 30 n.Kr.) wie in Joadske profeet. Fan likernôch 28 n.Kr. ôf wurke er yn Gailléa en Judea. Op oarder fan de Romeinske prefekt Pontius Pilatus waard er yn 30 (of 33) n.Kr. troch Romeinske soldaten krusige.

Jezus oan it krús
troch Diego Velázquez, 1630

De histoaryske Jezus is de rekonstruksje fan it libben en wurk fan Jezus fan Nazaret troch histoarysk-krityske metoaden, foar de kristlike Jezus en kristlike skriften oer. It sjocht ek neiit histoarysk en kultureel ferbân dêr't er yn libbe.

Sa goed as alle deskundigen binne it deroer iens dat Jezus bestean hat. Rekonstruksjes fan de histoaryske Jezus lizze op it grûnwurk fan de Brieven fan Paulus en de fjouwer kanonike evangeeljes yn it Nije Testamint, wylst der ferskate boarnen om utens bestean dy't tsjûgje fan it bestean fan de histoaryske Jezus.

Deskundigen binne it lykwols net meiïnoar iens oer it leauwen en it wurk fan Jezus en de sekuerens fan de Bibelske skriften. Twa foarfallen binne se it al oer iens; dat Jezus doopt waard troch Jehannes de Doper en de Krusiging fan Jezus op oarder fan Pontius Pilatus. Guon bestride it idee dat er in Galileeske Joad wie en dat er yn in snuorje messiaanske en apokalyptyske ferwachtings libbe. Guon deskundigen kenne de apokalyptyske ferklearrings oan himta, wylst oaren syn Keninkryk fan God as in morelen ien, ynstee fan in apokalyptysken ien, beskriuwe.

Ek binne deskundigen it der net oer iens hoe't se Jezus omskriuwe moatte. Sokke omskriuwings binne ûnder oaren oft er in profeet, garismatyske genêzer, synyske filosoof, Joadske Messias of rabby.

It sykjen nei de histoaryske JezusBewurkje

Der wurdt besocht om troch in wittenskiplike metoade de skiednis fan Jezus fan Nazaret, histoarysk-kritysk sjoen, op te bouwen. Dy metoade bestiet benammen út krityske analyse fan de boarnen. Ek wurdt de kulturele en histoaryske eftergrûn fan Jezus op it aljemint brocht om bewiisgrûn te jaan fan de relaasje tusken de oerlevere boarnen en dat der yn it libben fan Jezus bard is.

BoarnenBewurkje

Der binne gjin boarnen bekend út de jierren dêr't Jezus yn libbe dy't him neame. De ierste boarnen oer syn wurk, preekjen, lijen en dea binne te finen yn de skriften fan it Nije Testamint.

Yn de histoarysk-krityske metoade wurdt der gjin ûnderskaat makke tusken de kanonike evangeeljes en de oare skriften. Nei eltse boarne wurdt op eigen wearde op deselde manier kritysk besjoen troch ferskate metoaden sa as bygelyks de krityk op de boarnen, de tekst, de redaksje (analyse fan de teologyske ideeën dy't de skriuwers oerbringe litte woene) en de foarm (rekonstruksje fan mûnlinge oerlevering).

Bibelske boarnenBewurkje

Bûten de fjouwer evangeeljes is der yn it Nije Testamint mar in bytsje te finen oer it libben fan Jezus. De Brieven fan Paulus en it Evangeelje fan Markus binne de twa ierste boarnen dêr't mei wissichheid fan sein wurde kinne dat dy literêr ûnôfhinklik faninoar binne. Dêrby kin as tredde boarne ek de tinkbyldige boarne Q rekkene wurde. It Evangeelje fan Jehannes en de eigen matearje fan de Evangeeljes fan Mattéus en Lukas ferwize nei ûnôfhinklike oerleverings, lykas, mar wol minder, Hebreeërs, Hannelingen, Jakobus en Iepenbiering. Dy boarnekrityk is wichtich om't it mooglik wurdt iere gegevens werom te heljen. Om't bygelyks Paulus, Markus en Q in ferbod op it skieden oan Jezus taskriuwe, moat dat al in âld oantinken west hawwe.

PaulusBewurkje

De sân Brieven fan Paulus, dy't skreaun waarden om 50-62 n.Kr. hinne, binne âlder as de evangeeljes en befetsje oerlevere ynformaasje oer Jezus. Paulus hat se krigen troch syn kontakten yn de ierkristlike mienskippen. Paulus neamt syn moetings mei Kefas (Petrus, in foaroansteande learling fan Jezus), Jehannes en Jakobus, de broer fan Jezus. De brieven fan Paulus binne dêrom in wichtige boarne yn it ûndersyk nei de histoaryske Jezus en befetsje ek ferskate histoaryske gegevens dy't om 'e nocht binne, sa as bygelyks dat Jezus in Joad wie, bruorren hie en krusige waard.

EvangeeljesBewurkje

Letter ûntstiene de fjouwer kanonike evangeeljes (Mattéus, Markus, Lukas en Jehannes) dy't de measte ynformaasje fan it libben fan Jezus befetsje. Ut de boarnekrityk blykt dat Markus it âldste evangeelje (om 70 n.Kr. hinne) is. De skriuwers fan de Evangeeljes fan Mattéus en Lukas hawwe gebrûk fan dat evangeelje makke. Sa as bygelyks de útspraken fan Jezus komme oerien yn dy evangeeljes. Nei alle gedachten wiene dat perikopen, of in samling dêrfan, dy't bekend stiet as de tinkbyldige boarne Q. Ek befetsje de Evangeeljes fan Mattéus en Lukas eigen unike matearje, dêr't mooglik ek âldere oerleverings it grûnwurk fan foarmje. It Evangeelje fan Jehannes, dat mear it skaaimerk fan in teologysk skrift hie as de oare trije, waard om 90-110 n.Kr. hinne skreaun. Der binne ferskillen fan miening oft dat evangeelje literêr ôfhinklik fan de oare evangeeljes is en hoefier't it ûnôfhinklik is. Wis is dat der ferskillen binne mei de synoptyske evangeeljes. De skriuwer neamt as boarne it skreaune ferslach fan de "learling dy't Jezus leaf hie".

Boarnen om utensBewurkje

Njonken de bibelske boarnen wurdt Jezus in stikmannich kear neamd yn net-kristlike boarnen dy't brûkt binne yn de histoaryske analyse fan it bestean fan Jezus.

TallosBewurkje

Jezus waard mooglik foar it earst neamd bûten it Nije Testamint om 55 n.Kr. hinne troch in skiedkundige dy't Tallos hiet. Tallos syn wurk, lykas de measte literatuer út de Aldheid, is ferlern rekke, mar noch net foar't it brûkt waard troch de kristlike skriuwer Sekstus Julius Afrikanus (om 160 n.Kr. hinne - om 240 hinne) yn syn wurk Skiednis fan de Wrâld (om 220 n.Kr. hinne). Dat boek rekke letter lykwols ek ferlern, mar net foar't it brûkt waard troch Byzantynske skiedkundige Georgios Synkellus yn syn Kronyk (om 800 hinne). Der kin net mei wissichheid sein wurde dat der inkelde ferwizings binne dy't ek mar inkelde aspekten fan Jezus syn libben of dea neame.

JosefusBewurkje

Yn de Joadske Aldheden (om 93-94 n.Kr. hinne) fan Flavius Josefus wurdt Jezus twa kear neamd. It part, Testimonium Flavianum neamd, is nei alle gedachten foar it grutste part net oarspronklik, mar men is it oer it algemien deroer iens dat der in oarspronklike kearn ynsit, mar dêr't kristenen oan taheake hiene. Yn dat part wurdt "Jakobus, de broer fan Jezus, dy't Kristus neamd waard", neamd.

TasitusBewurkje

De Romeinske skriuwer Tasitus ferwiisde nei Jezus en syn terjochtstelling troch Pontius Pilatus yn syn Annales. De passaazje dy't nei Jezus ferwiisd hat in negatyf kommentaar oer kristenen, dus it liket net mooglik dat dy troch kristen neimakke waard.

Apokriven fan it Nije TestamintBewurkje

De 68 bekende apokrive evangeeljes binne net folle wurdich foar de histoaryske Jezus. De measten fan dy skriften binne ferlern gien, mar fan wat der oerbleaun is, wurdt al gau dúdlik dat fantasy it grûnwurk fan dy evangeeljes is, benammen de bernejierren fan Jezus. De bewarre bleaune skriften komme allegear fan letter as de kanonike evangeeljes. Guon dêrfan hawwe grutte ynfloed hân op de folkske oerleverings. Sa komme bygelyks de bertegrot fan Betlehem, dêr't boppe-op de hjoeddeistige Bertetsjerke boud waard, en de nammen fan de âlden fan Marije, Joachim en Anna, út it twadde iuwske apokrive Evangeelje fan Jakobus. De okse en de ezel yn de stâl komme fan it fyfde iuwske Evangeelje fan Pseudo-Mattéus, dy't troch de skriuwer sels it "It Boek oer it Komôf fan 'e Silge Marije en de Bernetiid fan de Ferlosser" neamd waard.

It Evangeelje fan Petrus befettet in fragmint mei faaks in lyts oantinken oan Jezus. It Koptyske Evangeelje fan Tomas, dat it ferneamdste fan alle apokrive evangeeljes is, waard yn 1945 by it Egyptyske doarp Nag-Hammadi ûntdutsen en is de oerseting fan in twadde iuwsk Gryksk orizjineel. Guon tinke dat it Evangeelje fan Tomas útspraken fan Jezus befetsje dy't werom geane op âldere tradysjes as de kanonike evangeeljes. It befettet lykwols gjin ferhaal oer Jezus en dus ek gjin nijsgjirigens oer it libbe fan him.

Oare Joadske boarnenBewurkje

Yn de Joadske Talmoed wurdt mooglik in ferwizing nei Jezus makke. De Talmoed ferwiist nei guon kriminele saken yn Israel dêr't de teksten fan 200-500 n.Kr. fan bondele waarden. Bart Ehrman seit dat dy matearje te let is om te brûken foar it sykjen nei de histoaryske Jezus en seit dat Jezus nea neamd waard yn it âldste part fan de Talmoed, mar feskynt yn parten fan lettere tiid.

De Syryske stoïsist Mara bar Serapion dy't in brief oan syn soan, dy't ek Serapion hiet, fanút in Romeinske finzenis stjoerde, ferwiisde nei de terjochtstelling fan de "kening fan de Joaden". De brief is nei alle gedachten fan net folle letter as 73 n.Kr.

Oare Romeinske boarnenBewurkje

Plinius de Jongere skreau yn 112 n.Kr. yn it ramt fan de kristenebestraffing in brief oan keizer Trajanus, dêr't er de kristenen yn beskriuwt en Kristus neamt. Suëtoanius yn syn Libben fan Klaudius dat (om 50 n.Kr. hinne) dat de "Joaden algeduerigen rebûlje feroarsaken dy't stookt waarden troch Chrestus en Klaudius harren dêrom út Rome ferballe". It is net wis oft mei Chrestus Kristus bedoeld waard. Lusianus fan Samosata, dy't yn twadde iuw libbe ferwiisde yn de Dea fan Peregrinus oer kristenen nei "harren wetjouwer, de man dy't yn Palestina krusige waard".

Sjoch ekBewurkje