Arameesk

taal

It Arameesk (Aldarameesk: 饜饜饜饜饜; Klassyk Arameesk: 饜饜饜饜饜; Joadsk Babyloanysk-Arameesk: 讗址专指诪指讬指讗; Syrysk: 軔塥堋軡軔; transliterearre nei it Latynske alfabet: Ar膩m膩y膩) is in no 煤tstoarne taal dy't foarhinne yn 'e Fruchtbere Healmoanne fan it Midden-Easten sprutsen waard. Hy heart ta de Noardwestlike kloft fan 'e Semityske talen, dy't sels wer 没nderdiel 煤tmeitsje fan 'e Afro-Aziatyske taalfamylje. It Arameesk wie it naust besibbe oan 没.m. it Hebriuwsk en it Fenisysk. De skiednis fan 'e taal giet teminsten werom oant 1200聽f.Kr. Fan 'e tsiende iuw聽f.Kr. 么f is it Arameesk skriftlik oerlevere, w锚rnei't it him yn 'e tiid fan it Nijassyryske Ryk, yn 'e earste helte fan it earste milennium聽f.Kr., 没ntwikkele ta in lingua franca yn it hiele Heine Easten. It wie ien fan 'e talen d锚r't de Bibel yn skreaun waard. Geandewei de twadde helte fan it earste milennium聽f.Kr. beg没n de taal 煤tinoar te fallen, w锚rby't de 没nderskate dialekten har 没ntjoegen ta de Arameeske talen dy't no ek noch sprutsen wurde.

Arameesk
algemien
eigen namme 軔塥堋軡軔, Ar膩m膩y膩
l芒nseigen yn Flag of Iraq.svg Irak
Flag of Iran.svg Iraan
Flag of Israel.svg Israel
Flag of Jordan.svg Jordaanje
Flag of Lebanon.svg Libanon
Flag of Palestine.svg Palestina
Flag of Syria.svg Syrje
Flag of Turkey.svg Turkije
tal sprekkers Arameesk sels:
Arameeske talen: 1,2 miljoen
skrift hist. ferskaat; no Syrysk skrift
taalbesibskip
taalfamylje Afro-Aziatysk
聽聽鈼 Semitysk
聽聽聽聽鈼 Westsemitysk
聽聽聽聽聽聽鈼 Middensemitysk
聽聽聽聽聽聽聽聽鈼 Noardwestsemitysk
聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽鈼 Aramo茂de
聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽鈼 Arameesk
聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽鈼 Arameesk
dialekten sjoch: Arameeske talen
taalstatus
offisjele status gjint
erkenning as
minderheidstaal
net as sadanich; wol
聽聽聽beskate Arameeske talen
taalkoades
ISO 639-1
ISO 639-2 arc
ISO 639-3 arc

TaalbesibskipBewurkje

It Arameesk heart ta de Semityske talen, in taalgroep dy't sels wer 没nderbrocht wurde moat by de gruttere Afro-Aziatyske taalfamylje. Binnen de Semityske talen heart it Arameesk ta de Middensemityske groep fan 'e Westsemityske taalkloft. D锚r wer binnen wurdt it troch de measte taalkundigen ta de Noardwestsemityske talen rekkene, mei de Kana盲nityske talen (没.m. it Hebriuwsk en it Fenisysk). Ien fan 'e 煤ts没nderings wat dy yndieling oangiet, is de foaroansteande taalkundewebside Ethnologue, dy't de Kana盲nityske talen mei de Arabyske talen 没nderbringt yn in 'S煤dlik Middensemityske' of 'Arabo-Kana盲nityske' taalgroep, en it Arameesk en syn 么fstammelingen (de Arameeske talen) d锚rmei op ien hichte stelt.

De namme fan it Arameesk (Ar膩m膩y膩) yn it Syrysk skrift.

It Samalysk en de 没nbekende taal fan 'e Deir Alla-ynskripsje binne identifisearre as talen dy't b没ten it eigentlike Arameesk falle, mar d锚r wol in protte oerienkomsten mei fertoane. Se kinne d锚rom mooglik mei it Arameesk yn in 'Aramo茂de taalgroep' pleatst wurde.

TaalgebietBewurkje

It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan it Arameesk wie beheind ta it l芒n Aram, dat r没chwei it suden besloech fan wat no Syrje is, mei as sintrum de st锚d Damaskus. Yn 'e earste helte fan it earste milennium聽f.Kr. fersprate de taal him 没nder ynfloed fan it Nijassyryske Ryk oer frijwol de hiele Fruchtbere Healmoanne fan it Midden-Easten. Sadwaande kinne Syrje, Libanon, Israel, Palestina, Jordaanje, Irak, s煤deastlik Turkije en westlik Iraan as it heitel芒n fan it Arameesk besk么ge wurde.

SkiednisBewurkje

PeriodisearringBewurkje

De skiednis fan it Arameesk falt 煤tinoar yn trije tiidrekken:

BeskriuwingBewurkje

Histoarysk en oarspronklik wie it Arameesk de memmetaal fan 'e Aramee毛rs, in Semitysk folk dat him om 1200聽f.Kr. yn it noardlike part fan 'e Levant en by de bopperin fan 'e rivier de Tigris l芒ns nei wenjen sette. Tsjin 1000聽f.Kr. hiene de Aramee毛rs yn dy kontreien en yn s煤deastlik Anatoalje en oan 'e s煤dwestlike r芒ne fan Mesopotaamje in hiele rige st锚dsteaten stifte, w锚rfan't de wichtichste Aram-Damaskus wie. Fan 'e earste helte fan 'e tsiende iuw 么f is it Arameesk yn skriftlike foarm oerlevere.

Hebriuwsk (l.) en Arameesk (rj.) yn in Joadske Bibel 煤t 1299 yn 'e Bodleian Library.

Yn 'e tiid fan it Nijassyryske Ryk (911-605聽f.Kr.) waarden de Arameeske steatsjes ferovere troch de Assyrjers. Mar ynstee dat de Aramee毛rs doe it Akkadysk, de offisjele taal fan it Nijassyryske Ryk, oernamen, wurke de ferovering fan Aram as in katalysator foar de fersprieding fan it Arameesk troch it Nijassyryske Ryk. Koart nei 750聽f.Kr. krige it Arameesk in offisjele status yn it ryk. Under ynfloed fan 'e Assyrjers fersprate de taal him nei de s煤dlike Levant, Mesopotaamje en Anatoalje. D锚rby ferkrong it Arameesk net inkeld it Eastsemityske Akkadysk, mar ek oare Noardwestsemityske talen, lykas it Fenisysk, Ammonitysk, Mo盲bitysk en Edomitysk.

Nei de fal fan it Nijassyryske Ryk yn 605聽f.Kr. waard it Arameesk ek de bestjoerstaal yn it d锚ropfolgjende Nijbabyloanyske Ryk. Tsjin dy tiid wie it Akkadysk as sprektaal nei alle gedachten al 煤tstoarn, hoewol't it noch iuwenlang yn gebr没k bleau as liter锚re en liturgyske taal. Doe't yn 539聽f.Kr. it Nijbabyloanyske Ryk 没nder fuotten helle waard troch it Achaimenidyske Perzyske Ryk, wist it Arameesk ek binnen dat nije steatsferb芒n syn posysje te beh芒lden: om 500聽f.Kr. hinne joech kening Darius聽I it Klassyk Arameesk of Ryksarameesk in offisjele status. It tinken mank histoarisy is dat it gebr没k fan ien inkele offisjele taal, dy't yn it grutste part fan it gebiet al sprutsen waard, it foar de Perzen in stik makliker makke om harren 没nbidige, multy-etnyske ryk byinoar te h芒lden. It Arameesk 没ndergie yn dy tiid in beskate Perzyske ynfloed, mar it oefene sels ek ynfloed 煤t op 'e 没ntwikkeling fan 'e 没nderskate Iraanske talen, lykas it Midperzysk, Partysk en Sogdysk.

Sa berikte it Arameesk syn hichtepunt yn 'e twadde helte fan it earste milennium聽f.Kr., doe't it sprutsen waard yn wat no Syrje, Libanon, Israel, Palestina, Jordaanje, it Sina茂-skiereil芒n, s煤deastlik Turkije, Irak, Koeweit, Bachrein, Katar, noardeastlik Sa没dy-Araabje, en westlik Iraan is. Foar de hannel en oarsoartige kommunikaasje tusken sprekkers fan ferskillende memmetalen waard it Arameesk de lingua franca dy't yn it hiele Midden-Easten br没kt waard, oant yn Egypte yn it westen en Ynje yn it easten ta. Tsjin dy tiid hie it ek it taaie Hebriuwsk werom witten te kringen, en waard it, yn 'e foarm fan Bibelsk Arameesk, br没kt om stikken fan 'e Tenach, de joadske Bibel, te skriuwen (om persiis te w锚zen: dielen fan 'e bibelboeken Dani毛l en Ezra).

De ferovering fan it Achaimenidyske Ryk troch Aleksander de Grutte yn 330聽f.Kr. makke net fuortendaliks in ein oan 'e hegemony fan it Arameesk, mar foarme d锚r wol it begjin fan. It Seleusidyske Ryk, dat nei de dea fan Aleksander troch syn opfolgers yn it Midden-Easten stifte waard, fierde it Gryksk yn as bestjoerstaal, en mei d锚rtroch rekke it mei it Arameesk yn 'e Hellenistyske Tiid stadichoan yn it neigean. Geandewei de tr锚de iuw聽f.Kr. ferkrong it Gryksk it Arameesk as de lingua franca yn 'e noardlike Levant, Mesopotaamje en Egypte. Yn wat no Jordaanje is, wie it Nabateesk, in Arameeske taal, lykwols de offisjele taal fan it keninkryk Petra (200-106聽f.Kr.), hoewol't de memmetaal fan 'e befolking eins Nabateesk-Arabysk wie, in foarm fan Aldarabysk.

Oare oplibbings fan foarmen fan it Arameesk f没nen plak yn Palestina, d锚r't it Arameesk de offisjele bestjoerstaal wie fan it Hasmoneeske Keninkryk Jude盲 (142-37聽f.Kr.), yn noardlik Mesopotaamje, d锚r't it Hatreensk de taal wie fan 'e st锚dsteat Hatra (100聽f.Kr.聽鈥 240), en yn Syrje, d锚r't it Palmyreensk de taal wie fan 'e st锚dsteat Palmyra (44聽f.Kr.聽鈥 274). Om it begjin fan 'e Westerske jiertelling hinne wie it Arameesk fierders de taal fan Jezus, dy't it Galileeske dialekt fan it Joadsk Palestynsk-Arameesk as memmetaal spriek.

Fuort nei it begjin fan 'e Westerske jiertelling wiene dy taal en it Joadsk Babyloanysk-Arameesk de wichtichste talen d锚r't de Talmoed yn skreaun waard, wylst it Klassyk Mandeesk de oarspronklike taal fan 'e mande茂styske religy en it Samaritaansk-Arameesk de liturgyske taal fan it samaritanisme wie. Underwilens 没ntwikkele it Syrysk him ta ien fan 'e wichtichste talen binnen it Syrysk-otterdokse en nestoriaanske kristendom, wylst it Kristlik Palestynsk-Arameesk in selde posysje krige yn 'e Melkityske Gryksk-katolike mienskip.

Hjoeddeistige sitewaasjeBewurkje

De hjoeddeistige Arameeske talen falle 煤tinoar yn in westlike en in eastlike kloft. Fan 'e Westarameeske talen is net folle mear oer, 煤tsein it Westarameesk of Westlik Nijarameesk, dat noch sprutsen wurdt troch in lytse minderheid yn 'e doarpen Ma盲l没la, Al-Sarcha en Dj没b'adin, oan 'e Syryske kant fan it Anty-Libanonberchtme.

De Eastarameeske talen omfetsje 没nder mear it Arameesk-Assyrysk mei 587.000 oant 829.000 sprekkers, it Galdeesk mei 242.000 sprekkers en it Toerojo mei 103.000 sprekkers. Oan 'e oare kant is it Soerjojo of Mla岣么, dat it naust oan it Toerjojo besibbe is, yn 1998 煤tstoarn, wylst de Mandeesk hjoed de dei noch mar troch sa'n 5.000 minsken sprutsen wurdt, ek al telle de Mandee毛rs as etnyske groep wol 70.000 minsken. In grut part fan 'e sprekkers fan 'e Arameeske talen libbet net mear yn it Midden-Easten, mar om utens yn 'e Westerske wr芒ld, as 没nderdiel fan 'e diaspora. De Judeo-Arameeske talen wurde tsjintwurdich hast inkeld noch yn Israel sprutsen.

SkriftBewurkje

It Arameesk is altyf fan rjochts nei lofts skreaun. It ierste skrift d锚r't it Arameesk gebr没k fan makke, wie basearre op it Fenisysk skrift. Meitiid 没ntjoech it Ararmeesk in karakteristike 'fjouwerkantige' skriuwstyl. De 芒lde Israeliten namen dat oer om harren eigen taal dermei te skriuwen, en sadwaande stiet dat skrift hjoed de dei better bekend as it Hebriuwsk skrift. Eigen foarmen fan dat skrift 没ntjoegen har yn Petra (it Nabateesk skrift) en Palmyra (it Palmyreensk skrift).

In nijer, kursyf skrift foar it skriuwen fan it Arameesk 没ntwikkele him letter yn kristlike mienskippen foar it Syrysk, in Eastarameeske taalfoarm. Dat kaam d锚rom bekend te stean as it Syrysk skrift, al wurdt it tsjintwurdich ek gauris oantsjut as Arameesk skrift. In yn hege mjitte oanpaste foarm d锚rfan, it Mandeesk skrift, wurdt br没kt foar it skriuwen fan it Mandeesk (dat ek in Eastarameeske taal is). It Toerojo (ek in Eastarameeske taal), wurdt soms skreaun mei it Latynske alfabet.

TaaleigenskippenBewurkje

FonologyBewurkje

FokalenBewurkje

It Arameesk beskikt oer acht fokalen:

  • [a], a fan "lam"
  • [蓱], in nei in o fan "hok" niigjende a, lykas yn 'e Holl芒nske 煤tspraak fan "bak"
  • [蓻], e fan "lek"
  • [e], ee fan "leed", mar koarter oanholden
  • [i], y fan "wyt"
  • [蓴], o fan "hok"
  • [o], o fan "bok"
  • [u], 没 fan "r没ch"

It liket derop dat de [蓱] en [蓴] allinnich foarkamen as allofoan of dialektyske fariant fan [a], resp. [蓻]. Der wiene fierders twa twaklanken: [ei] (ee fan "leed" folge troch y fan "wyt") en [au] (au fan "lau"). Yn in protte dialekten ferskode de 煤tspraak fan 'e twaklanken meitiid nei [e:] (ee fan "leed"), resp. [o:] (oo fan "rook").

KonsonantenBewurkje

Fierders beskikte it Arameesk oer 28 konsonanten [b], [d], [f], [h], [k], [j], [l], [m], [n], [p], [r], [s], [t], [v] en [z] binne bekend om't se ek yn it Frysk foarkomme. Oare bekende klanken binne [伞] (de g fan "goed"), [桑] (de g fan "b没ge"), [蕛] (sj fan "sjippe"), [w] (de w fan "skowe") en [x] (ch fan "berch"). Fierders hie it Arameesk:

  • [胃], de stimleaze th, lykas yn it Ingelske thin
  • [冒], de stimhawwende th, lykas yn it Ingelske this
  • [q], in yn 'e kiel 煤tsprutsen k-klank
  • [魔], in yn 'e kiel 煤tsprutsen stimleaze h-klank
  • [蕰], in yn 'e kiel 煤tsprutsen stimhawwende h-klank
  • [蕯], de glottisslach, oftewol de klank tusken de beide gelikense l没den yn wurden as "A盲ron" en "ko枚peraasje"
  • [s藖], in s-klank folge troch in lichte stimhawwende yn 'e kiel 煤tsprutsen h
  • [t藖], in t-klank folge troch in lichte stimhawwende yn 'e kiel 煤tsprutsen h

FerlikingBewurkje

Hjir没nder in tabel mei ferlikings fan it Aldarameesk mei it modern Westarameesk en it modern Eastarameesk.

Frysk Aldarameesk modern
Westarameesk
modern
Eastarameesk
"ien" 岣礱d ha ga
"twa" t蓹r膿n tr蓻 tre
"trije" t蓹lata tlo峁痮 tla峁痑
"fjouwer" arr蓹b蓹鈥檃 arb鈥檕 arba
"fiif" 岣礱mm蓹拧a ham拧o gam拧a
"seis" 拧ita 蓻拧to 蓻拧ta
"s芒n" 拧ib蓹鈥檃 拧ow鈥檕 拧owa
"acht" t蓹mann蓹ya tm蓻nyo tmanya
"njoggen" ti拧蓹鈥檃 t蓻拧鈥檕 ti拧a
"tsien" as蓹r 鈥榓sro 蓻sra

Keppeling om utensBewurkje

Boarnen, noaten en referinsjesBewurkje

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch 没nder: Notes en References, op dizze side.