Haadmenu iepenje

Wikipedy β

Feriene Keninkryk

(Trochwiisd fan "Grut-Brittanje")
United Kingdom of
Great Britain and Northern Ireland
Flagge fan Feriene Keninkryk Wapen fan Feriene Keninkryk
Flagge Wapen
Lokaasje fan Feriene Keninkryk
Offisjele taal Gjin; feitlik: Ingelsk
Haadstêd Londen
Steatsfoarm Konstitusjonele monargy
Gebiet
% wetter
244.820 km²
1,3­%
Ynwenners (2001) 58.789.194
Munt Pound (GBP)
Tiidsône UTC 0
Nasjonale feestdei twadde sneon yn juny
Lânkoade GBR
Ynternet .uk
Tillefoan 44
1rightarrow.png Dizze side giet oer it Feriene Keninkryk, dat faak Grut-Brittanje neamd wurdt. Foar it eilân, sjoch: Grut-Brittanje (eilân).
1rightarrow.png Dizze side giet oer it Feriene Keninkryk, dat faak Grut-Brittanje neamd wurdt. Foar oare betsjuttings, sjoch: Grut-Brittanje (betsjuttingsside).

It Feriene Keninkryk, folút it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân en yn 'e folksmûle faak Grut-Brittanje of Ingelân neamd, is in lân yn West-Jeropa. De haadstêd is Londen en de keninginne fan de monargy is sûnt 1952 Elizabeth II.

De grutste eilânsteat fan Jeropa is in uny mei fjouwer lannen; Ingelân, Skotlân, Wales en Noard-Ierlân. It regear sit yn Londen. Dêrûnder falle de dekonsintrearre regearen fan Edinboarch (Skotlân), Cardiff (Wales) en Belfast (Noard-Ierlân). De Kanaaleilannen en it eilân Man binne Britsk kroanbesit, mar falle net ûnder it regear yn Londen. Dêrneist hat it Feriene Keninkryk noch fjirtjin oerseeske gebieten.

Ynhâld

SkiednisBewurkje

Tusken 600 en 400 f.Kr. teagen de Kelten nei it Britske eilân. De Romeinen besochten ûnder Julius Caesar al yn 55 f.Kr. om Ingelân te feroverjen mar dat slagge net. In jier letter besocht hy it wer en diskear wûn er. Ut it noarden wei kaam der lykwols wjerstân tsjin de Romeinen en sadwaande waard yn 125 n.Kr. de Muorre fan Hadrianus boud.

Mei it Grutte Folkeferfarren teagen Friezen, Jutten, Angelen en Saksen nei it Britske eilân. Yn de iere midsiuwen foelen de Wytsingen oan, nei fûleindich ferset slagge it de Deenske wytsingen by ferdrach (de "Danelaw") om it noardeastlike part fan it eilân te krijen. Wales kaam yn de 13e iuw ûnder Ingelsk regear. De yn it earstoan ûnôfhinklike steaten Ingelân en Skotlân ûnstienen yn de 10e iuw. Yn 1707 binne Ingelân en Skotlân gearrane troch de Treaty of Union ta it Keninkryk Grut-Brittanje. Om it jier 1800 hinne, hie Ingelân al mear as 600 jier sizzenskip oer Ierlân. Yn dat jier wienen wetten oannaam troch Grut-Brittanje, dy't net al te gaadlik foar Ierlân wienen. It wie ek tsjin de winsk fan de Ieren, dy't te lijen hienen ûnder it Britske regear. De namme fan it nije lân wie United Kingdom of Great Britain and Ireland. Yn 1922 krige Ierlân har ûnôfhinklikens werom (Ierske Frijsteat) fan it Feriene Keninkryk . Lykwols wiene seis noardlike provinsjes fan Ierlân in part fan it Feriene Keninkryk bleaun. It Feriene Keninkryk krige in nije namme; The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland.

Yn de 19e iuw wie it Feriene Keninkryk de grutste seemacht op 'e wrâld mei in ryk dat in tredde part fan de wrâld omfieme. Yndia, Kanada, Austraalje en East-Afrika wienen de grutste Britske koloniale gebieten. Likernôch trije iuwen hat hat de Britske koloniale macht ynfloed op de wrâld hân. As fuortsetting fan it Britske Ryk kin it Britske Steatebûn neamd wurde. It moderne steatenbûn is fan 1947 en hie 53 leden yn maart 2009.

GeografyBewurkje

It Feriene Keninkryk wurdt begrinzge troch:

Foar de Frânske kust, west fan Brittanje, lizze noch de Kanaaleilannen, en fierder hat it Feriene Keninkryk noch oerseeske gebieten.

HichteBewurkje

It Feriene Keninkryk is it heechst yn it noarden, yn de Skotske Heechlannen, mei Ben Nevis (1.343 m.) as heechste punt. De heechlannen wurde spliten troch de Grutte Glen, om't se op in geologyske brekline lizze. Nei in smelle ûnterbrekking, dêr't Edinboarch en Glasgow lizze, komme de Súdlike Boppelannen, dy't gjin heechlannen binne, mar dochs nog toppen hawwe dy't 843 m. (Merrik) en 840 m. (Broad Law) heech binne. De grins tusken Skotlân en Ingelân wurdt foarme troch de oergong nei de Penninen. Dizze binne yn it noarden noch heech, Krús Fel (893 m.), mar wurde nei it suden ta hieltyd leger. Noard-súd binne se al grut, mar east-west is dat net sa; foar it grutste part leit east en west fan de Penninen leger lân. Dit jout se de bynamme, de Rêchbonke fan Ingelân. It súdeasten fan Ingelân is dúdlik leger. Foar de westkant is dat net sa. Dêr lizze yn it noarden de Kumbryske Bergen, en yn it suden de hichten fan Devon. Dêrtuskenyn leit Wales, wat hielendal bergeftich is. Noard-Ierlân, as in part fan it eilân Ierlân, is heuvelich, lykas de oare parten fan it eilân.

EilannenBewurkje

It Feriene Keninkryk is in eilanneryk. Njonken it eilân sels heart Noard-Ierlân, in part fan it eilân Ierlân, ta it keninryk. Om dizze grutte eilannen hinne leit noch in ferskaat fan oare eilannegroepen en eilannen dy't ek ta it ryk hearre. Yn it noarden lizze trije grutte eilannegroepen: Sjetlân, de Orkaden en mear nei it westen de Hebriden. Ticht by de Hebriden, mar oan de oare kant van Kintyre, leit it eilân Arran. Yn de Ierske See leit it eilân Man, en ticht by de kust fan Wales lizze Angelseach en it lytsere Hillich Eilân. Yn it Bristol Kanaal leit Lundy, foarby de súdwestpunt fan Cornwall lizze de Skorels, en oan de súdkust fan Ingelân leit it eilân Wicht. Mar foar alle kusten lizze ek noch lytsere eilantsjes; it Feriene Keninkryk hat mear as tûzen lytse eillannen.

WetterBewurkje

Net allinich is der see oan alle kanten fan it Feriene Keninkryk , mar der rint ek in grut tal fan koarte rivierkes fan it binnenlân nei de kust. De langste rivier fan it Feriene Keninkryk is de Severn (354 km.), dy't troch Ingelân en Wales kringelt, en yn it Kanaal fan Bristol útkomt. In oare wichtige rivier is de Teems (346 km.), dy't troch Engelân rint, en nei't er troch Londen kaam is yn it Kanaal útkomt. De grutste mar leit yn Noard-Ierlân: Lough Neag. De djipste mar is Loch Morar yn Skotlân (309 m.), mei op it twadde plak Loch Nes (mar 228 m.). Troch de yntensyve yndustry wurdt it lân ek noch trochkrúst troch in grut tal fan kanalen.

Sjoch ek

BestjoerBewurkje

YndielingBewurkje

Iuwen fan skiednis spylje in rol by de bestjoerlike yndieling. Foar parten fan it bestjoer wurdt it Feriene Keninkryk opdield yn Ingelân, Skotlân en (Noard-) Ierlân, en ek wol Wales. Fierder jilde der noch hieltiid útsûnderings foar Kornwal, wat al mear as in milennium lyn troch Ingelân oerweldige is.

Hearrige gebietenBewurkje

It eilân Man en de Kanaaleilannen binne sels hielendal gjin part fan it lân. Se meitsje al gebrûk fan tsjinsten fan it Feriene Keninkryk, en hawwe foar it grutste part deselde wetten, mar se hearre net ta it lân, mar ta de kroan. In gefolch hjirfan is dat se ek gjin part fan de Jeropeeske Uny binne.

Oerseeske gebietenBewurkje

DemografyBewurkje

It Feriene Keninkryk hie by de lêste folkstelling yn it jier 2004 60.294.000 ynwenners. Yn persinten oer de fjouwer autonome gebieten is de ferdieling sa:

Ingelân: 83,7 %, Skotlân: 8,5 %, Wales: 4,9 %, Noard-Ierlân: 2,9 %

Njonken Ingelsk binne it Welsk en Skotsk-Gaelysk de offisjele talen. By de folkstelling fan 2001 wienen der likernôch 600.000 minsken dy't it Welsk yn 'e macht hawwe. Iersk wurdt troch likernôch 20.000 minsken yn Noard-Ierlân praat en Kornysk troch 3.500 minsken. Welsk, Skotsk-Gaelysk, Iersk en Kornysk binne Keltyske talen.

EkonomyBewurkje

Londen is in plak dêr't in soad bedriuwen binne dy't ek hannel mei it bûtenlân hawwe. Mei New York City en Tokio is de haadsted Londen in plak dat de wrâldekonomy yn beweging hâldt. It Feriene Keninkryk hat de fyftgrutste ekonomy fan 'e wrâld en twadgrutste yn Jeropa nei Dútslân. Sûnt de tachtiger jierren wurdt it begryp Anglo-Saksysk model brûkt yn it Feriene Keninkryk, wêrby't liberalisearring, de frije merk, legere belestingen en minder foarskriften de grûnbegjinsels fan binne.

De Britten setten oan 'e ein fan de 18e iuw útein mei de Yndustriële Revolúsje. De ekonomy fan it Feriene Keninkryk wie op it foarste plak rjochte op skipbou, koalen, stiel produksje en tekstyl. It Britske Ryk makke it foar it Feriene Keninkryk mooglik en oerhearskje de ynternasjonale hannel yn de 19e iuw. Doe't oare lannen ek begûnen te yndustrialisearren en de lânbou gjin ferlet mear fan arbeiders hie, dêrby de ekonoamyske delgong nei de twa wrâldoarloggen, waard it minder mei de Britske ekonomy. De grutte yndustry rûn wilens de 20e iuw yn fases tebek. De Britske tsjinstensektor groeide linkedewei en beslacht no 73% fan it BYP.

TransportBewurkje

Wichtichste havens binne Dover, Felixstowe, Immingham, Liverpool, Londen, Southampton, Teesport (Ingelân), Forth Ports, Hound Point (Skotlân), Milford Haven (Wales) en Belfast (Noard-Ierlân). Londen hat it grutste fleanfjild fan it Feriene Keninkryk. De maksimum snelheid op de autodyk is 112 km/h .

It Feriene Keninkryk hat (2006):
398.366 km ferhurde dyk.
16.567 km spoardyk.
3.200 km farwetter.

GearwurkingBewurkje

It Feriene Keninkryk is in stiftend lid fan de Feriene Naasjes (1945) dêr't it in permaninte sit hat yn de Feiligensried. It lân is ek stiftend lid fan de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje (1949) en de Rie fan Jeropa (1949). It lân is sûnt 1973 lid fan de Jeropeeske Uny, mar hat gjin diel oan de Monetêre Uny.

MilitêrBewurkje

Struktuer

De Britske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine.

Mankracht

Yn 2005 wienen der 14.607.724 Britske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 12.046.268 fit foar militêre tsjinst.

Budzjet

Militêr budzjet $42 miljard (2003).
Persintaazje fan it BYP 2,4 % (2003).

Keppeling om utensBewurkje